Περί της ανάθεσης μεταφράσεων

«Κι ύστερα/ εκείνος… δεν ξέρω, δεν θέλω να ξέρω – κι αν ξέρω…/ είναι ένας κόμπος στον λαιμό: κάτι σαν βάρος, σαν φόβος,/ που μου λέει: “Φουκαρά μου, πρόσεξε τι θα πεις!”/ Ε, εγώ δεν λέω τίποτα!». Ομολογουμένως, όση βοήθεια και αν δίναμε στον ανυποψίαστο αναγνώστη, θα χρειαζόταν να αφήσει ο ίδιος τη φαντασία του αχαλίνωτη για να φτάσει ως το τέρμα της αναζήτησης: να αντιληφθεί, δηλαδή, ότι η παραπάνω μετάφραση αντιστοιχεί στους στίχους 36 – 37 από τον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου, που εκφέρει ο Φύλακας: «Τα δ’ άλλα σιγώ. Βους επί γλώσση μέγας/ βέβηκεν» (το οποίο ο Γιώργος Σεφέρης έχει μεταφράσει: «Οσο για τ’ άλλα τσιμουδιά. Μεγάλο βόδι μού πατάει τη γλώσσα»). Σύμφωνα με μια ευρέως αποδεκτή άποψη, πρόκειται για παροιμιώδη έκφραση, ενώ ο κριτικός των «ΝΕΩΝ» Κώστας Γεωργουσόπουλος σε παλαιότερη εισήγησή του σε διεθνές συνέδριο έχει υποδείξει την εκδοχή ο Φύλακας να έχει πληρωθεί για να μη μιλάει και το «βόδι» του στίχου να απεικονίζεται σε νόμισμα.

Σε κάθε περίπτωση, η μετάφραση του Γιώργου Μπλάνα – περί αυτής πρόκειται – πόρρω απέχει από οποιαδήποτε εκδοχή. Το υπενθυμίζει ο Θεόδωρος Κ. Στεφανόπουλος, καθηγητής Αρχαίου Θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών και μεταφραστής αρχαίων ελληνικών κειμένων, στο τρέχον τεύχος (102) της επιθεώρησης «The Books’ Journal». Με τον τρόπο αυτόν επανέρχεται στην κριτική – με επιχειρήματα – που άσκησε στον Μπλάνα ήδη τον Απρίλιο του 2018, με αφορμή τότε τη μετάφραση της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή. Στο μακροσκελές άρθρο του αυτή τη φορά ανατέμνει την απόδοση του πρώτου μέρους της «Ορέστειας» παραθέτοντας μάλιστα 14 οφθαλμοφανή «ατοπήματα» (που, αν μη τι άλλο, προσφέρονται και για αναγνωστική απόλαυση).

Πέρα από την παρέμβαση καθεαυτή, επανέρχονται και ορισμένα ερωτήματα που αφορούν γενικότερα την ανάθεση μεταφράσεων σε θεσμούς, όπως το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Το τελευταίο πέρσι, εκτός από τις δύο προαναφερθείσες τραγωδίες, είχε αναθέσει στον Γ. Μπλάνα και τον «Ορέστη» του Ευριπίδη (για το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος), καθώς και τους «Βατράχους» του Αριστοφάνη (σε σκηνοθεσία Κώστα Φιλίππογλου).

Και μπορεί μεν η καλλιτεχνική διεύθυνση του Φεστιβάλ να άλλαξε, αλλά η ανάγκη να προστατεύεται ένας θεσμός από αμφισβητούμενες μεταφράσεις – ή καθ’ έξιν αναθέσεις στο ίδιο πρόσωπο – παραμένει. «Το κύριο πρόβλημα με τις φεστιβαλικές μεταφράσεις δεν είναι ο αριθμός… Το πολύ σοβαρότερο πρόβλημα… είναι οι σκανδαλώδεις αναθέσεις και η ποιότητα των παραγόμενων μεταφράσεων» σημειώνει ο Θ. Στεφανόπουλος στην ανάλυσή του, η οποία αν μη τι άλλο μπορεί να λειτουργήσει ως αρχή διαλόγου. Η αρχή «πάθει μάθος» ισχύει, όπως πάντα, για όλους. Για τους συνεχιστές των θεσμών και για τους ίδιους τους θεατές.