«Εχει σημασία {LF}να θυμάσαι {LF}πού πατάνε {LF}τα πόδια σου»

Με τον σκηνοθέτη θεάτρου Νίκο Διαμαντή μπορείς να μιλήσεις για αστυνομική λογοτεχνία – που λατρεύει -, για τον βαθύ Πειραιά όπου μεγάλωσε, για τα κείμενα και πώς τα προσεγγίζει στις παραστάσεις του, για μπάλα ή για τη σημερινή συνθήκη των σύγχρονων ανθρώπινων σχέσεων. Καλλιτεχνικός διευθυντής στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά τα τελευταία πέντε χρόνια, ψυχή του θεάτρου Σημείο – πίσω από το Πάντειο -, που ίδρυσε με την ηθοποιό Ιωάννα Μακρή το μακρινό 1985, δάσκαλος στο πανεπιστήμιο, με σπουδές Φυσικής και Μαθηματικών, ο Νίκος Διαμαντής ισορροπεί μεταξύ δημιουργίας και διαχείρισης, ενώ πιστώνεται θετικά το άνοιγμα του Δημοτικού στον Πειραιά και στις γειτονιές του, αλλά και την εν εξελίξει διαμόρφωση του εν λόγω ιστορικού χώρου σε καλλιτεχνικό πόλο για όλη την Αθήνα. Πειραιώτης του ανοιχτού χώρου αλλά και διανοούμενος του μόχθου πάνω στα κείμενα, ο Διαμαντής μάς περιγράφει την εμπειρία από την υψηλή διοικητική θέση του, τα όνειρά του, τις παραστάσεις του, τα σχέδιά του αλλά και τα πρώτα του βήματα. Ο καφές στο Φίλιον μαζί του μπορούσε να μην τελειώσει, αν και μαθημένος στη διαχείριση ανθρώπων, ξέρει πού να βάλει τελεία και πώς να υποσχεθεί και πιο αναλυτική συζήτηση πάνω στα πεδία και τις ιεραρχήσεις του.

Παίζονται οι «Σκηνές από έναν γάμο» του Μπέργκμαν στο σπίτι σας, στο θέατρο Σημείο…

Δεύτερη φορά ασχολούμαι με Μπέργκμαν, θα ήθεςλα και τρίτη. Σας θυμίζω πως όταν μεταφέρθηκα από το Σημείο στο Απλό Θέατρο του Αντύπα και της Ελένης Καραΐνδρου, το πρώτο που παρουσίασα ήταν το «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη», που άγγιζε θεολογικά ζητήματα, με τον τρόπο του Μπέργκμαν. Το είχα υπερασπιστεί προσωπικά παίζοντας τον πατέρα. Στο Σημείο, που είναι η ψυχή μου, διάλεξα να το ανεβάσω. Κάθε έργο που διαλέγω το διαλέγω χρόνια και το αφήνω να επωαστεί μέσα μου, σαν χταπόδι να ανοιχτεί και να μου κάνει πληγές…

Τι έχει στον πυρήνα του το έργο, κ. Διαμαντή;

Στην ηλικία που είμαι, αυτό που ήθελα να δω είναι το αίτημα της αγάπης. Πού είναι η αγάπη σε έναν κυνικό κόσμο σχέσεων που σε χαρακώνουν με τη μοναξιά, με την αμφισβήτηση των πάντων, τα αλλεπάλληλα χειρουργεία που η σημερινή κοινωνία υποβάλλει τον άνθρωπο; Ο,τι στερεότυπο υπήρχε, ό,τι ήταν σοφό και σαφές στην πορεία του ανθρώπινου βηματισμού, τώρα ανατέμνεται, άλλες φορές με δημιουργικό τρόπο, άλλες με ατελέσφορο. Ολα αυτά είναι πολύ ενδιαφέροντα, η επανατοποθέτηση που γίνεται, προχωράμε, ναι, αλλά πού είναι η αγάπη σε όλο αυτό; Το έργο του Μπέργκμαν αποδεικνύει μέσα από την απίστευτη πορεία του ζευγαριού που κάνει τα πάντα ότι το μόνο στέρεο που υπάρχει είναι η αγάπη. Αυτή η πορεία του ζευγαριού με έκανε να ασχοληθώ με το έργο. Η αγάπη είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να μας παρηγορήσει και να μας προφυλάξει στον κόσμο. Βαθιά αποθεώνει την αγάπη το έργο.

Αγάπη;

Πολλές φορές δεν μπορούμε να την ορίσουμε, δεν είναι μετρήσιμο μέγεθος. Με έναν σαφή θεατρικό τρόπο ήθελα να το πω. Δουλεύω εξαντλητικά πάνω στα κείμενα, με αποδραματοποιημένο τρόπο, το σημερινό αίτημα αγάπης που είναι σπαρακτικό, αυτό ήθελα. Το βλέπω στον κόσμο έξω, τα χιλιόμετρα που διανύουν να μείνουν σε φόρμα, στα κοινωνικά δίκτυα. Πίσω από όλα αυτά διακρίνω το σπαρακτικό αίτημα αγάπης.

Ερευνάτε κι άλλα πράγματα όταν ανεβάζετε ένα έργο;

Πάντα. Υπάρχει ένας κύκλος πραγμάτων. Από το πρώτο έργο που έκανα, 18 ετών.

Ποιο ήταν;

Μπόρχες, «Φούνες, ο μνήμων», όταν ακόμη σπούδαζα στη Ρούλα Πατεράκη. Πάντα υπάρχει ένα σύνολο πραγμάτων με τα οποία συνομιλώ. Κλειδί και ενσωματωμένο στο έργο του Μπέργκμαν, μπορώ να το πω τώρα, είναι το βιβλίο «Λίγη Ζωή» της Χάνα Γιαναγκιχάρα. Ενα απίστευτα δυνατό κείμενο που διαπραγματεύεται τις σχέσεις τεσσάρων ανδρών στη Νέα Υόρκη. Σημερινό κείμενο. Είναι αυτό που είναι ο τίτλος του. Το αίτημα αγάπης που διατυπώνουν με διαφορετικό τρόπο τα πρόσωπα. Το έργο μου είναι χτισμένο σαν συνομιλία διαφορετικών ηλικιών, διαφορετικών αιτημάτων, ανακυκλώνουν το ίδιο ερώτημα. Είναι δε προκλητικός ο τρόπος που επέλεξα να το παρουσιάσω αφού οποιαδήποτε σκηνή ενδιαφέρουσα είναι εκτός σκηνής (βία, σεξ).

Δηλαδή;

Δεν τα βλέπουν οι θεατές, τα ακούν ακριβώς για να επικεντρωθούν στο βάθος της σχέσης. Με ενδιαφέρει αυτό που προκύπτει.

Γιατί στο Σημείο και όχι στον Πειραιά;

Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από τον Πειραιά. Αναλαμβάνοντας την ευθύνη του Δημοτικού Θεάτρου, θέλω να έχω άλλη θεατρική συμπεριφορά. Αυτό φαίνεται από εργογραφία μου στο θέατρο Σημείο. Είναι πράγματα που παρουσιάζω στο Σημείο, τα οποία κινούνται στις παρυφές ενός κόσμου ανθρώπων που βρίσκονται σε κρίση ουσιαστική. Στη θεατρική γλώσσα έχουν να συνομιλήσουν με την άκρη, είναι στην άκρη. Αυτό είναι αίτημα που με ενδιαφέρει πολύ. Πρόσωπα που βρίσκονται στα σύνορα του κόσμου και πώς μπορούν να προχωρήσουν. Οταν φτάνεις στην άκρη, εκεί είναι η αλλαγή, η τριβή των ιδεών – εκεί είναι που δοκιμάζεται ο άνθρωπος! Αυτά τα αιτήματα μπορώ να τα εξυπηρετήσω στο Σημείο. Στον Πειραιά έχοντας την ευθύνη ενός τεράστιου μηχανισμού οι επιλογές μου είναι εντελώς διαφορετικές.

Πόσα χρόνια είστε διευθυντής στον Πειραιά;

Πέντε (σ.σ.: μετά την επανεκκίνηση του Δημοτικού Θεάτρου το έτρεξε για έναν χρόνο ο πειραιώτης σκηνοθέτης Τάκης Τζαμαργιάς και μετά όλα τα χρόνια ο Διαμαντής). Ηταν και είναι ένα τεράστιο δώρο ζωής γιατί μου έδωσε τη δυνατότητα η ζωή να δημιουργήσω έναν μηχανισμό σε δύσκολες συνθήκες, να παρουσιάσω ένα πλήρες πρόγραμμα αξιακής αντίληψης. Μια μεταρρύθμιση. Το Δημοτικό, μέσα στην κρίση, τόλμησε να παρουσιάσει μια φυσιογνωμία, σε συνεργασία με τον δήμαρχο Γιάννη Μώραλη, ένα διαφορετικό αίτημα, μια αξιοκρατία, μια διαφορετική λειτουργία, ένα υψηλό καλλιτεχνικό πρόγραμμα και μια προσπάθεια εκπαιδευτικής διείσδυσης σε όλες τις μειονότητες. Ενα τρίπτυχο που παρουσιάστηκε στο Δημοτικό Θέατρο. Το ονόμασα «μοντέλο συμμετοχικού ουμανισμού». Πέτυχε. Δίπλα σε παραστάσεις υψηλού επίπεδου, συνδέσαμε γενιές, ανοίχτηκε σε νέους, αν δείτε τα ονόματα από το Δημοτικό, το άνοιγμα στην πόλη, είναι νεότατα παιδιά που μέσα από πρόγραμμα συντεταγμένο μπόρεσαν να δημιουργήσουν. Η αξία, αν θέλουμε κάτι να συζητήσουμε, είναι αυτό το μοντέλο.

Τα καταφέρατε; Γειώθηκε με την πόλη;

Αν θέλουμε να είμαστε σοβαροί, χρειάζεται χρόνο. Κρουαζιέρα, διαδρομές στους αρχαιολογικούς χώρους, ανάπτυξη σχολείων του Πειραιά να μπουν στο πρόγραμμά μας. Προσπαθούμε. Εχουν περάσει 20.000 άτομα – θεατές για το ελληνικό έργο, σε δύο τρίμηνα (από Μάρτιο μέχρι Μάιο), σε δωρεάν παραστάσεις. Και όταν λέμε ελληνικό έργο, εννοούμε από Ιάκωβο Καμπανέλλη μέχρι Τσιμάρα Τζανάτο, με εντελώς σημερινά θέματα, της σημερινής κοινωνίας, των αιτημάτων της. Σχολεία με δωρεάν παραστάσεις, που είδαν πώς γίνεται το θέατρο, μπήκαν σε πρόβες, είδαν και το τελικό αποτέλεσμα. Κάναμε αναθέσεις σε θεατρικούς συγγραφείς, επιμέναμε στο κείμενο, σε διαφορετικές ηλικίες. Αν κάτι μπορούμε να συζητήσουμε σήμερα, είναι πως καταφέραμε να μην κάνουμε πυροτεχνήματα. Το θέμα είναι πώς θα φύγεις από έναν οργανισμό. Οχι όταν είσαι εκεί και όλοι σε κολακεύουν. Να κάνεις ένα θέατρο ισχυρό, αξιόπιστο, που έχει μεταρρυθμίσει τα πράγματα, πέρα από παραστάσεις. Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά αγκάλιασε παιδιά 25 ετών. Κατέβηκε σε άλλου είδους χώρους, κάνουμε παραστάσεις σε σπίτια, σε ρακοσυλλέκτες, με αυτιστικούς, με ηλικιωμένους, παρεμβάσεις σε ανέργους, για μετανάστες.

Ενέταξε το Θέατρο την ιστορικότητα της πόλης ή έμεινε λίγο ασύνδετο με τον Πειραιά;

Να θυμίσω την έκθεση «Κερδισμένη πατρίδα: από το ’22 μέχρι σήμερα» σε επιμέλεια του Βάσια Τσοκόπουλου που ανίχνευσε μέσα στα όρια του Πειραιά τα δεδομένα της κοινωνικής και πολιτιστικής αλληλεπίδρασης που προκάλεσε η μικρασιατική τραγωδία. Εν πλω επίσης ξεναγήσεις σε διαφορετικά τοπία του λιμανιού με ιστορικούς που χειρίστηκαν τον βιομηχανικό, τον μεταναστευτικό Πειραιά – όλες τις φάσεις του λιμανιού -, παραστάσεις για τη διαφορετικότητα, παραστάσεις στη Ζώνη, μέχρι τις διαβάσεις πεζών στον Πειραιά. Πέρυσι, χαρακτηριστικά, παρουσιάσαμε τις «Ανθρωπότητες». Στο πρόγραμμα αυτό παρουσιάστηκαν εργασίες και καλλιτεχνικές χειρονομίες στο Χατζηκυριάκειο, σε διάφορους τόπους. Υπάρχει μια προσπάθεια προσέγγισης του ανθρώπου, π.χ. εκεί όπου βρίσκονται στα όρια ψυχικής υγείας.

Προλαβαίνετε να τρέχετε και το θέατρο Σημείο;

Το Σημείο δεν το προλαβαίνω. Τόσος όγκος θεμάτων που υπάρχουν και πολύπλοκος, τόσο προσωπική η εμπλοκή μου που ξενυχτάω με αυτά – έρχομαι και επανέρχομαι. Δεν έχω προσωπικό χρόνο να κινηθώ.

Το Σημείο πότε, αλήθεια, ιδρύθηκε;

Τον Μάιο του 1985. Εγώ με την Ιωάννα Μακρή το ανοίξαμε. Τότε, δύο τετράγωνα πάνω από το Απλό Θέατρο. Το Σημείο ως φιλοσοφία είναι το θέατρο που παρουσίασε Μπέκετ, Μάτεσι, Ζιώγα, Κλοντέλ, Πίντερ με εντελώς διαφορετικό τρόπο και εκτός Κέντρου. Τα καταφέραμε.

Η αρχική σύλληψη;

Είχα θράσος. Και γιατί ήθελα να εκφράσω ως νέος μια άλλη αντίληψη χώρου, κειμένων, συμμετοχής των θεατών. Ονειρευόμουν να το κάνω πάντα.

Πού γεννηθήκατε;

Κοκκινιά. Πήγα στο Ιωνίδειο Σχολείο. Μετά Φυσικό στη Θεσσαλονίκη παράλληλα με Θέατρο. Ηλθα και έφτιαξα το Σημείο.

Αμέσως; Είχατε σκηνοθετήσει πριν;

Πριν είχα σκηνοθετήσει, ναι. Η προηγούμενη δουλειά μου ήταν σε δύο έργα του Ζιώγα, με τον Φούλη Μπουντούρογλου, στη Θεσσαλονίκη.

Ηθοποιός υπήρξατε;

Πολύ λίγο. Στον Κλοντέλ, σε Μπέκετ. Σε πολύ προσωπικά.

Ανήκετε θεατρικά σε γενιά;

Η δική μου πορεία είναι εντελώς διαφορετική. Και ως άνθρωπος ήμουν μοναχικός. Εκτέθηκα βέβαια. Εχω διδάξει σε τρία πανεπιστημιακά τμήματα (Πάτρα, Ναύπλιο, Αθήνα) – τώρα διδάσκω στην Αθήνα. Σκηνοθεσία πάντα. Η πρώτη μου διδασκαλία ήταν το 1989 στο Αμερικανικό Κολέγιο.

Ο γιος σας είναι σκηνοθέτης, ο Αλέξανδρος Διαμαντής.

Ο γιος μου ετοιμάζεται. Εκανε δύο παραστάσεις που έδωσαν στίγμα. Δύσκολα κείμενα, με σεβασμό και με καινούργια λογική. Αυτή τη στιγμή τελειώνει το μεταπτυχιακό του στη Νέα Υόρκη, είναι σε αναζήτηση και ετοιμάζει τον «Θαυμαστό καινούργιο κόσμο» για την άνοιξη. Εύχομαι να κάνει αυτό που του αξίζει. Είναι 25 ετών.

Μπαμπάς – γιος; Δύσκολη σχέση;

Πολύ δύσκολο, πνιγηρό. Αισθάνεται σαν να έχει μπροστά του πήχη που πρέπει να ξεπεράσει. Δεν υπάρχει όμως κανένας λόγος. Εντελώς καλλιτεχνικό σπίτι είμαστε (σ.σ.: σύζυγος του Νίκου είναι η ηθοποιός Ιωάννα Μακρή). Θέλω να ανοίξει τα φτερά του. Μεγάλο μέρος της δουλειάς μου προέρχεται από τις σπουδές μου στη Φυσική. Τα Μαθηματικά και η Απροσδιοριστία με βοήθησαν να οργανώσω τη σκέψη μου. Θέλω να πω στους νέους, αυτό το ακατάτακτο που υπάρχει μέσα μας, που έχουμε ανάγκη, να βρείτε τον τρόπο να το τοποθετήσετε σε κανόνες, όχι δικούς μας, όχι αυτοαναφορική γλώσσα, αλλά γλώσσα που θα αφορά. Το μεγάλο στοίχημα είναι – και στο δικό μου πεδίο του Δημοτικού Θεάτρου – να δημιουργήσουμε έναν όχι αυτοαναφορικό οργανισμό αλλά οργανισμό που θα αφορά.

Είχατε δασκάλους;

Με επηρέασε ο δάσκαλος στην Ιστορία στην Ιωνίδειο, ο Γιαννόπουλος, και ο μαθηματικός Κατσουλάκης. Με επηρέασαν βαθύτατα. Μας έμαθαν να μη φοβόμαστε να κρινόμαστε, το θέατρο εξάλλου είναι διαρκής κρίση. Μας έμαθαν να σκεφτόμαστε δημιουργικά, τη σύνθεση των πραγμάτων, διαφορετικών ετερόκλητων πραγμάτων. Ενα μοντέλο εκπαίδευσης που μπορεί να υπάρξει είναι το μοντέλο σύνθεσης.

Σκηνοθέτες;

Με εντυπωσίασε ο Βολανάκης, οι παραστάσεις του που είδα στη Θεσσαλονίκη. Τον πρόλαβα, τον είδα. Είδε δουλειές μου, μια προσωπικότητα μεγάλη. Η Ρούλα Πατεράκη με επηρέασε πολύ, είναι δασκάλα μου, με όλες τις δυναμικές μιας σχέσης.

Πόσα χρόνια είστε σκηνοθέτης;

Σαράντα. Πριν από τον Μπόρχες που ανέβασα, με καθόρισε το «Βρίζοντας το κοινό» με συμμαθητές μου στην Ιωνίδειο, αλλά και το γεγονός πως πήγαινα στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος μανιωδώς. Μου έχει μείνει μια βραζιλιάνικη ταινία, «Οι άδειες ζωές», νεορεαλιστική. Μεγάλη τύχη να έχεις υγεία, δάσκαλο που να ξέρει να σε αφήνει ελεύθερο. Αν φτιάξεις μια ρεπλίκα, δεν έχει νόημα. Να μπολιάσει πρέπει ο δάσκαλος τον μαθητή.

Κοκκινιά; Πώς ήταν; Ξεκινήσατε ως νέος από εκεί με καλλιτεχνικά όνειρα.

Είμαι περήφανος. Καθόλου εύκολη γειτονιά. Υπήρχε όμως αυτό που με καθόρισε: υγεία μόχθου, μεγάλο πράγμα. Δίπλα μου, στον χωμάτινο δρόμο, πρόσφυγες, παίζαμε μπάλα, στίβο στο Καραϊσκάκη. Επαιξα βόλους, σκάψαμε στο χώμα, κάναμε ποδήλατο, παιδί της γειτονιάς και του διαβάσματος ήμουν. Από αυτά τα παιδιά αναγνώρισα τον μόχθο. Αυτά τα παιδιά πήγαν στα μηχανουργεία, φτιάχνανε αυτοκίνητα, ήταν μέσα στη μουντζούρα. Ερχονται και με βρίσκουν στο θέατρο σήμερα, αυτό με συντροφεύει, οφείλω στον μόχθο τους πράγματα.  Κατά διαστήματα ήθελα να φύγω τρέχοντας. Δεν ήταν εύκολο. Δεν είναι αστείο να ξυπνάς 6 το πρωί. Στην οικοδομή, στο εργοστάσιο, κάτω από αυτοκίνητο. Αυτό που με εντυπωσίασε το κατάλαβα στα 30, αυτές οι εικόνες ήταν τα πιο πολύτιμα πράγματα που είχα μέσα μου. Η βάση όπου μπορούσα να στηρίξω μια άλλη ποίηση. Χωρίς αυτά μπορείς να μείνεις μετέωρος. Με γείωσαν όλα αυτά σε ό,τι ήθελα να κάνω. Εχει σημασία το διάνυσμα από πού ξεκίνησες και πού κατέληξες. Να θυμάσαι πού πατάνε τα πόδια σου.