Ο καθρέφτης {LF}της νεοελληνικής λογοτεχνίας

Διαβάζεται ως «ανάγνωσμα» (για ευχαρίστηση) η κριτική; Είναι, δηλαδή, εκτός από χρήσιμη – παραδουλεύτρα της λογοτεχνίας -, και ωραία κυρά η ίδια; Πιστεύω ναι, αλλά αν αμφιβάλλει κανείς μπορεί να διαβάσει Ροΐδη, π.χ., και να χαρεί λόγο, ελληνική γλώσσα, ύφος, ευφάνταστη μεταφορά, χιούμορ, ειρωνεία… «Η έμπνευσις και η εκτέλεσις αιωνίως παλαίουσι και γρονθοκοπούνται παρά τω ημετέρω ποιητή» γράφει για τον Αχ. Παράσχο. Για την Ιστορία της ελληνικής φιλολογίας (στα γαλλικά) του Αλ. Ραγκαβή σημειώνει ότι «αφού ενέγραψεν επτακοσίους τεσσαράκοντα εξ λαμπρύνοντας σήμερον την Ελλάδα ποιητάς και συγγραφείς, ζητεί έπειτα συγγνώμην παρ’ εκείνων ους έτυχε να λησμονήση».

Αν δεν σας αρέσει η καθαρεύουσα του Ροΐδη (που εμένα θέλγει ιδιαίτερα), μπορείτε να διαβάσετε ωραία δημοτική, κριτική γλώσσα του Ξενόπουλου, του Τέλλου Αγρα, του Ν. Φωκά… Πού να τα βρείτε; Εύκολα, άφθονα, επιλεγμένα στην Ανθολογία της Νεοελληνικής Λογοτεχνικής Κριτικής του Γιώργου Αράγη. Μας προσφέρονται σχεδόν χίλιες σελίδες κριτικής – μαζί με τη μεγάλη Εισαγωγή και τα σύντομα σημειώματα για κάθε ανθολογούμενο κριτικό. Εργο πολύτιμο για τη λογοτεχνία και την Παιδεία μας, αφού μάλιστα συμπληρώνει τη σειρά από ανθολογίες (Ποίησης και Πεζογραφίας) του ίδιου εκδότη (Σοκόλης), που καλύπτουν με 35 τόμους ολόκληρη τη νεοελληνική λογοτεχνία πέντε αιώνων.

Η κριτική, στην τρέχουσα έννοια της λέξης, διαβάζεται δεύτερη, από εφημερίδα ή περιοδικό, συχνά στο λεωφορείο ή στο μετρό, έστω στον καναπέ, όχι στην πλαζ. Γραφή περί της γραφής, είναι γενικά μη αυτοτελές κείμενο, βοηθητικό και εξαρτώμενο. Σπανίως κλονίζεται αυτή η κοινή αντίληψη και μισή αλήθεια. Οπωσδήποτε, ενώ η ίδια μονίμως ανθολογεί, σπανίως ανθολογείται. Ο Π.Δ. Μαστροδημήτρης (Εισαγωγή στη νεοελληνική φιλολογία στ’, 1996) καταγράφει δεκάδες ανθολογίες ποίησης και πεζογραφίας και μόνο πέντε ανθολογίες κριτικής – καμιά με ικανοποιητική πληρότητα. Αυτό το σχεδόν κενό έρχεται να καλύψει η ανθολογία του Γ. Αράγη, η μόνη συστηματική που έχουμε.

88 Κείμενα

Επιλέγονται 39 κριτικοί – από τον Κοραή ως τη Μάρη Θεοδοσοπούλου – με συνολικά 88 κριτικά κείμενα. Προηγείται Εισαγωγή 38 σελίδων, όπου ανιχνεύονται τα γενικά γνωρίσματα, η εξελικτική πορεία, η ευρωπαϊκή μαθητεία – αισθητικές και ιδεολογικές επιδράσεις της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας και των νεωτερισμών. Δεν θεωρεί όμως ο Αράγης ότι η νεοελληνική κριτική ήταν ετερόφωτη, ότι «οι δικοί μας κριτικοί εφάρμοσαν στη δουλειά τους λίγο – πολύ πιστά τις θεωρητικές αντιλήψεις των ευρωπαίων θεωρητικών – κριτικών». Στις έξωθεν επιδράσεις αντιτάσσει την πρωτοτυπία των κριτικών μας, οι οποίοι «έχουν να επιδείξουν λαμπρές επιδόσεις αυτενέργειας ή, αλλιώς, δημιουργικότητας» και «ισχυρό εγγενές κριτήριο» ανεξαρτησίας από την ευρωπαϊκή κηδεμονία. Και υποστηρίζει την εκτίμηση αυτή με αναφορές σε κείμενα, αρχίζοντας από τον Πολυλά, τον Ροΐδη, τον Παλαμά ως τους μεταπολεμικούς κριτικούς.

Ελάχιστοι κριτικοί μας, υποστηρίζει, εφάρμοσαν «εισαγόμενες θεωρητικές δοξασίες»· τους μετράει μάλιστα: μόλις 5 στους 30 είτε υπέκυψαν στη θεωρία του Ζντάνοφ (σοσιαλιστικός ρεαλισμός) «είτε φόρεσαν τα γυαλιά του Φροϋδισμού ή της γλωσσοκεντρικής θεωρίας του δομισμού». Τίτλος τιμής για την κριτική μας είναι, λέει, το γεγονός ότι «κοίταξε να εμβαθύνει στο αισθητικό είναι των κειμένων πέρα από τις εποχιακές θεωρητικές τάσεις» (σ. 21).

Ο Γ. Αράγης δεν κάνει φιλοφρονήσεις. Γράφει π.χ.: «Ο Π. Μουλλάς έγραψε το καλύτερο κριτικό κείμενο προτού να φύγει για σπουδές στο Παρίσι, εννοώ το “Σημειώσεις στο Σεφέρη” […] Στο Παρίσι επηρεάστηκε από τη γλωσσοκεντρική θεωρία του δομισμού και μεταδομισμού, με αποτέλεσμα να γράψει το ατυχές έργο του Α. Παπαδιαμάντης. Αυτοβιογραφούμενος» (σ. 20).

Συμφωνώ με την εκτίμηση αυτή, με μια συμπλήρωση: η δομιστική ανάλυση του παπαδιαμάντειου λόγου εφαρμόζεται εδώ κάτω από μια άλλη επήρεια. Ο Π. Μουλλάς, εξαίρετος κριτικός και δάσκαλος, εδώ είναι μαθητής – ο μαθητής και συνεργάτης του Κ.Θ. Δημαρά στο Παρίσι. Δεν ξεφεύγει λοιπόν από τη «βαριά σκιά του Δημαρά» όπως έχω ονομάσει κάποτε τον ρόλο του στην ιδεολογικοποίηση του δημοτικισμού και στον αναχρονισμό του: όταν, από τα τέλη του 19ου αιώνα, η δημοτική είναι κυρίαρχη γλώσσα στη λογοτεχνία (στην ποίηση απόλυτη και νωρίτερη), όχι όμως στην Εκπαίδευση, το κίνημα του δημοτικισμού συνεχίζεται ακάθεκτο, ακόμα και κατά της λογοτεχνίας (εν ονόματί της). Ο Κ.Θ. Δημαράς δεν μηδενίζει απλώς, αισθητικά τον Παπαδιαμάντη, αλλά γενικεύει, θεωρεί ότι η «λόγια» πεζογραφία, οι Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, Ροΐδης, δηλαδή οι ιδρυτές της νεοελληνικής πεζογραφίας, ουσιαστικά είναι εκτός της νεοελληνικής γραμματείας.

Ως εκ περισσού, άλλη μία φορά διευκρινίζω ότι εκτιμώ και σέβομαι το έργο του Δημαρά, ιδιαίτερα στη φιλολογική έρευνα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Δανείζομαι τις δικές του λέξεις: «Στη βαριά σκιά του Παλαμά» επιγράφεται το τελευταίο μέρος του βασικού έργου του (Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας).

Βαριά είτε όχι, αυτή η σκιά στην κριτική μας επικράτεια δημιουργεί μια τομή στα Γράμματα, η οποία λανθάνει και μόνο έμμεσα διαφαίνεται στην Εισαγωγή Αράγη.

Γλωσσικοί διχασμοί

Υπήρξαν στην κριτικογραφία μας αρκετές ομαδοποιήσεις και περιχαρακώσεις – ακόμα και κομματαρχικού στυλ -, εκτός εκείνης του παρωχημένου δημοτικισμού. Μία από αυτές ήταν ο αντισολωμισμός, στα μέσα του 19ου αιώνα. Ο Σπ. Ζαμπέλιος π.χ. επιχαίρει που δεν βρέθηκε το θρυλούμενο κρυμμένο έργο του Σολωμού: «Ο μέγας κομήτης έδυσεν εις τον ορίζοντα της Ελλάδος, μη αφίσας οπίσω, ή τινα ζώνην φωτός αμυδράν». Αντί, λοιπόν, του «ελαχίστου» Σολωμού, το στερέωμα καταυγάζεται από «τρεις αστέρες»: Ι. Τυπάλδος, Αρ. Βαλαωρίτης, Γ. Τερτσέτης – μ’ αυτή τη σειρά… (σ. 55).

Πολλές άλλες ογκολιθικές δυστοπίες θα μπορούσαν να είχαν επισημανθεί και ανθολογηθεί, έστω με τον κίνδυνο η ανθοδέσμη να μην κρύβει τα αγκάθια… Ο Κάλβος λ.χ. είχε την τιμή να βάλλεται και από τα δύο χαρακώματα του γλωσσικού διχασμού, και από τους καθαρολόγους και από τους Σολωμικούς ή τους Ψυχαρικούς. Η σολωμική διατριβή του Γιαν. Αποστολάκη είναι ενσωματωμένη στην ανθολογία, απουσιάζει όμως στην Εισαγωγή και στην επιλογή η αντεπίθεση του Βάρναλη με το αμφιλεγόμενο Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική.

Η σχεδόν πανστρατιά, γενεών και ιδεολογιών, εναντίον του Καβάφη είναι μερικώς εμφανής, περιορίζεται κυρίως στους ζντανοφικούς· αφήνεται στο περιθώριο η βεντάλια από Βουτιερίδη μέχρι Θεοτοκά. Το αντικαρυωτακικό πάθος, κυρίαρχο μέχρι την επέμβαση του Τέλλου Αγρα, συγκέντρωνε ακόμα τις υπογραφές κορυφαίων και των εκπροσώπων του ’30, από Δημαρά και Θεοτοκά έως Κοσμά Πολίτη.

Θα μπορούσαν να υπογραμμιστούν πολλές αρετές της κριτικής της κριτικής του Γ. Αράγη. Θα σημειώσω μόνο δύο (δύο από τα δαιμόνια της κριτικογραφίας μας που αποφεύγει): το ένα είναι η «βαριά σκιά του Δημαρά» που είπαμε – και την οποία έμμεσα επισημαίνει. Το άλλο είναι ο λαχανιασμένος μεταμοντερνισμός – ντερινταϊσμός, αυτό που στην ίδια την πατρίδα της French theory έχει προσφυώς ονομαστεί «linguystérie» (γλωσσολογοϋστερία) από τον ειδικό της υστερίας Ζ. Λακάν… αν και ούτος εκείνος είχε μεγάλως συνεισφέρει στο πράγμα. Ο Γ. Αράγης απετάξατο. Ετσι, οι τριάκοντα εννέα της Ανθολογίας γίνονται τεσσαράκοντα.

Γιώργος Αράγης
Ανθολογία της Νεοελληνικής Λογοτεχνικής Κριτικής
Εκδόσεις Σοκόλη, 2019, σελ. 944
Τιμή: 37,10 ευρώ