Ο δεύτερος Παράδεισος του Μίλτον

Αν ο «Χαμένος παράδεισος» του Μίλτον είναι η επική αφήγηση της Δημιουργίας, της Αμαρτίας και της Πτώσης, ο «Ξανακερδισμένος παράδεισος» του 1671 (εκδ. Μελάνι, 2019) είναι ο αγώνας του Χριστού με τον Σατανά στην έρημο των πειρασμών. Για τον προτεστάντη Μίλτον (καλβινιστή και πουριτανό, συγκεκριμένα), η αφήγηση στρέφεται προς το παρελθόν. Η δική του Βίβλος, από την οποία αντλεί στίχους και παραθέματα, καταδεικνύει τη «δόξα Θεού», τα δημιουργήματά του, την κτίση. Εκεί ο Χριστός είναι το τελειότερο δημιούργημα. Και ο αγώνας με τον Σατανά διεξάγεται για να απορρίψει τους επίγειους πειρασμούς. Δεν υπάρχει στους δύο «Παραδείσους» η Μέλλουσα Ανάσταση και Βασιλεία. Δεν υπάρχει κυρίως η νέα Εδέμ, την οποία ερμηνεύουν οι Πατέρες: δηλαδή, η Εκκλησία. Ο Μίλτον εμπνέεται από την Αγία Γραφή ως θρησκευτικό – και όχι εσχατολογικό – κείμενο, για να παραδώσει βέβαια ένα ποίημα με επιβλητικές περιγραφές και μετρημένη ένταση, όσο μας επιτρέπει να κατανοήσουμε η ελληνική απόδοση. Ο μεταφραστής είναι ο Δημοσθένης Κορδοπάτης, που το 2014 παρέδωσε τις «Ιστορίες του Καντέρμπερι» για τον ίδιο εκδοτικό οίκο. Ως προς τη μετάφραση ισχύει απολύτως ότι υπάρχουν ειδικότεροι του γράφοντος για να εκτιμήσουν αν η δραματικότητα του πρωτότυπου μεταφέρθηκε αυτούσια σε στίχους όπως οι παρακάτω για την αυτοεξορία του Ιησού στην έρημο: «Σαράντα πλήρεις ημέρες πέρασε, σε λόφο κάποιες φορές, σε σκιερή λαγκαδιά τώρα, και κάθε νύχτα, υπό την κάλυψη κάποιας αιωνόβιας βαλανιδιάς ή κέδρου, προς προστασία του από τη δροσιά, ή κατέφευγε σε κάποια σπηλιά για να μη φαίνεται…».

Την περίοδο κατά την οποία γράφτηκε ο «Ξανακερδισμένος παράδεισος», όπως τονίζει ο Δ. Κορδοπάτης στην εισαγωγή, ο Μίλτον υπέφερε από τυφλότητα. Γεννημένος το 1608 είχε δείξει το ποιητικό του ταλέντο στα 24 του με τον «Χαρούμενο άνθρωπο», ενώ αργότερα, την περίοδο του άγριου εμφυλίου πολέμου, στήριξε τον Κρόμγουελ. Για μια δεκαετία μάλιστα (1649 – 1659) εργάστηκε γι’ αυτόν ως γραμματέας επί των Εξωτερικών της Κυβέρνησης των Πουριτανών και, ως ένα σημείο, έγινε λογοκριτής (!) του Τύπου (κι όμως, τα «Αρεοπαγιτικά» του 1644 είχαν θεωρηθεί ως η απόλυτη διακήρυξη για την ελευθερία της έκφρασης). «Η πένα του… και το σπαθί του Κρόμγουελ κατέστησαν το φόβητρο της Ευρώπης», σημειώνει ο μεταφραστής. «Την ίδια περίοδο η όρασή του εξασθένησε ραγδαία μέχρι πλήρους τυφλώσεως: σαν μια «τελευταία θυσία στον βωμό της αγγλικής ελευθερίας», όπως ισχυρίσθηκε ο ίδιος αργότερα». Το εντυπωσιακό είναι ότι διασώζεται μετά την Παλινόρθωση της βασιλείας από τον Κάρολο Β’ (1660) και είναι ακριβώς αυτή την εποχή που ξεκινάει τη συγγραφή του «Χαμένου παράδεισου». Ο Εωσφόρος εκεί περιγράφεται ως ανυπέρβλητος ρήτορας, ένας ευφυής και γοητευτικός επαναστάτης, που φέρνει σε αμηχανία τους μεγαλύτερους κριτικούς του. «Ο Μίλτον παίρνει το μέρος του διαβόλου» θα γράψει ήδη ο Ουίλιαμ Μπλέικ, ενώ ο Σέλεϊ χρεώνει στον ποιητή τη δημιουργία ενός «ηθικού όντος, ανώτερου από τον Θεό…». Στον «Ξανακερδισμένο παράδεισο», από την άλλη, ο Χριστός είναι ένας ορθολογιστής που επαναλαμβάνει στίχους από τους Ψαλμούς  και ανακόπτει την επέλαση του Σατανά στη Γη. Τίποτε από όλα αυτά, φυσικά, δεν έχει σημασία χωρίς την ίδια την αναγνωστική απόλαυση του ελεύθερου στίχου (blank verse), «δώρο» του Μίλτον στη λογοτεχνία του 17ου αιώνα.

Τζον Μίλτον
Ο ξανακερδισμένος
Παράδεισος
Εκδ. Μελάνι, σελ. 132
Τιμή: 14 ευρώ