Ωδή στην περιέργεια

O Πλούταρχος τη συνέκρινε με τη διαστροφή των κατασκόπων, των συκοφαντών και λοιπών σπιούνων, λέγοντας ότι «το μόνο που θέλει είναι να απλωθεί εκεί έξω, να περιφέρεται γύρω από τα βάσανα των άλλων». Ο Μοντέν θεωρούσε ότι είναι η μία από τις δύο μάστιγες της ψυχής μας (η άλλη είναι η λαχτάρα της δόξας). Και ο Βολταίρος πίστευε ότι είναι κάτι «φυσιολογικό στους ανθρώπους, στους πιθήκους και στα σκυλιά». Οσο για τον άγιο Αυγουστίνο, έγραφε: «Οποιος διαθέτει πίστη δεν είναι περίεργος. Πιστεύει χωρίς να βλέπει».

Mιλάμε για την περιέργεια. Και όλα αρχίζουν, όπως πάντα, από τη θρησκεία. Ακριβέστερα, από τη σύγκρουση της περιέργειας με την (άκριτη) πίστη. Για την περιέργειά τους, δηλαδή την αναζήτηση της γνώσης, αποπέμφθηκαν ο Αδάμ και η Εύα από τον Παράδεισο. Για το ίδιο έγκλημα, την ίδια Υβρι, τιμωρήθηκε και ο Προμηθέας.

Οι απόγονοί τους, ευτυχώς, δεν μάσησαν. Και συνέχισαν να είναι περίεργοι. Πρώτα για τους ευάλωτους ανθρώπους και τα εύθραυστα πράγματα. Κι ύστερα για τους πάντες και τα πάντα. Αυτή η ενασχόληση με τα πάντα, ακόμη και τα ανοίκεια και τα ξένα, επανέφερε την περιέργεια στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Curiosity killed the cat.

Πολλοί έχουν αναλάβει, με μικρότερη ή μεγαλύτερη επιτυχία, να αναστήσουν τη γάτα. Αν ξεχωρίζουμε σήμερα κάποιον, είναι επειδή για μια μεγάλη περίοδο της ζωής του δεν τολμούσε καν να φανταστεί ότι θα μπορούσε να είναι περίεργος. Ο μαρξισμός – λενινισμός και ο αλτουσερισμός αποτελούσαν τη δική του θρησκεία, εξηγούσαν τα πάντα, πρόσφεραν τη λύση για όλα τα προβλήματα, το φάρμακο για όλες τις αρρώστιες.

Στέλεχος της Προλεταριακής Αριστεράς την εποχή του Μάη του ΄68, ο Ζαν-Πιερ Μαρτέν είχε παρατήσει τους αγαπημένους του συγγραφείς και ποιητές, είχε εγκαταλείψει τις κινηματογραφικές αίθουσες, είχε πνίξει την επιθυμία του για ταξίδια και είχε αφοσιωθεί στην επανάσταση. Δεν ήταν όμως από αυτούς τους επαναστάτες των σαλονιών και του χαβιαριού, που ζουν από τα λεφτά του μπαμπά τους. Στα είκοσί του, παράλληλα με τις σπουδές του στη φιλοσοφία, έπιασε δουλειά στο εργοστάσιο. Υστερα μετακόμισε στην επαρχία, όπου έκανε διάφορες δουλειές. Η αγαπημένη του ήταν να κατασκευάζει και να πουλάει δερμάτινα σαμπό. Χάρις σε 200 ζευγάρια από δαύτα αγόρασε το πρώτο του πιάνο, ένα Schimmel 118 σε μαύρη λάκα με το σκαμνί του, για το οποίο μιλάει στην «αυτοπιανογραφία» του με τίτλο Real Book, που κυκλοφόρησε τον περασμένο χειμώνα.

Αυτό το πιάνο, και το πάθος του για την τζαζ, τον βοήθησε να ξεπεράσει σιγά-σιγά την κάπως ιδιότυπη ιδεολογική του κατάθλιψη και να ανακτήσει τη libido sciendi του, την επιθυμία για γνώση. «Να ξαναβρίσκεις τη ζωή σημαίνει να ξαναβρίσκεις όρεξη για περιέργεια», γράφει στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Η περιέργεια. Ενα κίνητρο ζωής», που αποτελεί θέμα συζήτησης αυτόν τον καιρό σε όλο το Παρίσι. Η περιέργεια είναι στη βάση κάθε «χαρούμενης γνώσης», για να θυμηθούμε την ομώνυμη ταινία του Γκοντάρ. Και σου επιτρέπει «να υψώνεις καινούργιες κεραίες, να αναρωτιέσαι για τον εαυτό σου και για τον κόσμο».

Ο ηλικίας 71 ετών Μαρτέν δεν ανήκει σε αυτούς τους πρώην καπνιστές που καταδιώκουν όσους εξακολουθούν να καπνίζουν, γράφει ο Ρομπέρ Ματζορί στη Libération. Εγκωμιάζει την υγιή περιέργεια, αυτή τη «ζωτική αναπνοή, την ασπίδα προστασίας από την ευπιστία, τo αντίδοτο για την ακηδία». Υπενθυμίζει όμως και τις κακές της συνήθειες, τις τρομερές παρεξηγήσεις, τις παγίδες και τα αναθέματα που συνόδευσαν την ιστορία της. Και απευθύνει προειδοποίηση για τους κινδύνους που παρουσιάζει η αδιακρισία τόσο ιστορικά (δογματισμός, αλαζονεία, φανατισμός, σωβινισμός) όσο και στη σημερινή εποχή (αλγοριθμική μετάδοση της συνωμοσιολογίας, φήμες, fake news).

Δεν έχει νόημα να το κρύψει όμως: βασικά μια ωδή στην περιέργεια γράφει. Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου πλέον, ο Μαρτέν τροφοδοτεί ο ίδιος τη δίψα της γνώσης, περιγράφοντας αφενός τις «παθογόνες ή παθητικές περιέργειες» που συναντώνται στα βιβλία του Μπόρχες, του Φλομπόρ, του Κενώ ή του Ουισμάνς και αφετέρου τους τρόπους με τους οποίους αυτή η δίψα ώθησε τους ναυσιπλόους, τους καλλιτέχνες, τους φιλοσόφους, τους συγγραφείς και τους ανθρώπους των επιστημών να ανακαλύψουν νέα εδάφη, νέες τεχνικές, νέες θεωρίες, νέες ευαισθησίες, νέες τεχνοτροπίες. Από το βιβλίο του παρελαύνουν ο Ηρόδοτος, ο Γαλιλαίος, ο Δαρβίνος, αλλά και ο Οργουελ (που τo 1936 περιπλανήθηκε στις υποβαθμισμένες περιοχές της Βόρειας Αγγλίας κι ύστερα έγραψε τον «Δρόμο προς την Αποβάθρα του Γουίγκαν»), όπως και η φιλόσοφος Σιμόν Βέιλ (που δύο χρόνια νωρίτερα έκανε μια παύση στη διδασκαλία για να δουλέψει σε ένα εργοστάσιο της Ρενώ και να γνωρίσει από κοντά την εργατική τάξη).

Η αλήθεια είναι πως δεν μπορεί ο καθένας από εμάς να μιμηθεί τον Μάρκο Πόλο, τον Ντιντερό ή τον Μπρετόν. Ας μην απελπιζόμαστε όμως, υπάρχουν τα μικροπράγματα της καθημερινότητας, αυτά που διεγείρουν τη σκέψη, χαλυβδώνουν τη θέληση και τροφοδοτούν την αντίσταση στον «μιμητισμό, τον εθισμό, τον κονφορμισμό, την οκνηρία, τη φθορά, την ηττοπάθεια, την έξη προς την επανάληψη».  Το μόνο που χρειάζεται είναι να μην αφήνουμε τα δόγματα, όλων των ειδών τα δόγματα, να νεκρώνουν τις αισθήσεις μας.

Μισέλ Φουκο (1926-1984)

«Ονειρεύομαι μια νέα εποχή της περιέργειας»

«Η περιέργεια είναι μια διαστροφή που στιγματίστηκε με τη σειρά από τον χριστιανισμό, από τη φιλοσοφία, ακόμη κι από μια συγκεκριμένη αντίληψη της επιστήμης», έλεγε ο γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Φουκώ το 1980 σε μια συνέντευξή του στη Monde (όπου είχε ζητήσει μάλιστα να κρατηθεί μυστική η ταυτότητά του μέχρι τον θάνατό του). «Περιέργεια, ματαιότητα. Παρά ταύτα, η λέξη μ’ αρέσει. Υποδηλώνει κάτι τελείως διαφορετικό: παραπέμπει στην πνευματική ανησυχία, στη φροντίδα γι’ αυτό που υπάρχει και θα μπορούσε να υπάρξει. Δείχνει μια οξυμμένη αίσθηση του πραγματικού η οποία δεν ακινητοποιείται ποτέ μπροστά του. Μια ετοιμότητα να βρίσκεις περίεργο και μοναδικό αυτό που σε περιβάλλει. Μια κάποια μανία να απαλλαγείς από τις βεβαιότητές σου και να δεις αλλιώς τα ίδια πράγματα. Ενα πάθος να συλλάβεις αυτό που γίνεται κι αυτό που φεύγει. Ονειρεύομαι μια νέα εποχή της περιέργειας».