Κροκόδειλοι στο Αιγαίο

Ο πρόεδρος Τραμπ έχει πολλές καλές ιδέες που θα μπορούσαν να σταματήσουν την «εισβολή» μεταναστών από το Μεξικό. Να τους πυροβολούν στο ψαχνό, παραδείγματος χάριν. Κι αν αυτό είναι παράνομο, να τους πυροβολούν στα πόδια, να μην μπορούν να τρέξουν. Να τους φυλακίζουν, αφού πρώτα χωρίσουν μάνες από ανήλικα παιδιά, τα οποία θα φυλακίζονται χωριστά. Μα η καλύτερη ιδέα απ’ όλες – όπως έλεγαν πρόσφατα συνεργάτες του στους «Τάιμς» της Νέας Υόρκης – ήταν η ιδέα να κατασκευαστεί, παράλληλα με το τείχος σε όλο το μήκος των συνόρων, κάτι περισσότερο από 3.000 χιλιόμετρα, μια τάφρος. Που θα γεμίσει με νερό, φίδια και αλιγάτορες.

Να ρίξουμε κροκόδειλους στα νερά του Βορείου Αιγαίου δεν γίνεται βέβαια. Μα όχι πως κι εμείς δεν δοκιμάσαμε κάποιες τραμπικές μεθόδους αποτροπής. Τι άλλο ήταν η Μόρια, παρά μια κυνική επιχείρηση παρατεταμένου βασανισμού των εγκλείστων, ώστε η δυστυχία τους να στείλει το μήνυμα «μην έρχεστε, είναι κόλαση»; Κι αν κανείς δεν διανοήθηκε ποτέ να προτείνει να τους πυροβολούμε στα πόδια, δεν διστάσαμε πάντως να σπρώξουμε πίσω στην Τουρκία του Ερντογάν οικογένειες ανθρώπων που επιχειρούσαν να περάσουν τον Εβρο, για να γλιτώσουν τις φυλακές του.

Εις μάτην. Τα τείχη, οι επιχειρήσεις αποτροπής, ακόμη και οι κροκόδειλοι, μπορεί να έχουν κόστος σε ανθρώπινες ζωές, αλλά λύση δεν έχει αποδειχθεί ότι δίνουν. Ούτε καν στην Αμερική του Τραμπ. Οριακά μόνον περιορίζουν τις ροές. Και, όπως αποδείχθηκε ξανά, αυτές τις ημέρες στα νησιά μας, οι παράγοντες που επηρεάζουν τον ρυθμό αυτών των ροών είναι άλλοι, που μας ξεπερνούν και είναι αδύνατον να τους ελέγξουμε. Το πρόβλημα είναι υπερβολικά σύνθετο για να χωρέσει σε απλοϊκές αναγνώσεις του. Μπορείς να το βαφτίζεις «μεταναστευτικό» αντί «προσφυγικού», αλλά η μετονομασία δεν αλλάζει την ουσία. Μπορείς, επίσης, να υιοθετείς μια ρητορική «σκληρής» αντιμετώπισης, στεγανών συνόρων και μαζικών απελάσεων, που παρηγορεί και ανακουφίζει τους φόβους και τις αγωνίες των πολλών. Αλλά κινδυνεύεις έτσι να εμπεδώσεις την πεποίθηση ότι το πρόβλημα το λύνει η περιλάλητη «πολιτική βούληση», η αποφασιστικότητα και η επιχειρησιακή ικανότητα των κυβερνώντων – πεποίθηση που θα εκταμιευθεί ως απογοήτευση και οργή, όταν αποδειχθεί πως το πρόβλημα επιμένει, ακριβώς επειδή υπερβαίνει την πολιτική βούληση και τη γενναία ρητορική.

Περάσαμε τρία ολόκληρα χρόνια, από την άνοιξη του 2016 όταν τα κλειστά βαλκανικά σύνορα και η συμφωνία Ευρώπης – Τουρκίας περιόρισαν τις ροές, ως το φετινό καλοκαίρι. Σε αυτά τα χρόνια είχαμε χαμηλό αριθμό νέων αφίξεων. Είχαμε και ευρωπαϊκούς πόρους περίπου 2 δισ. ευρώ για να οργανώσουμε καλύτερες λύσεις. Αλλά στο διάστημα αυτό, οι ρυθμοί έκδοσης αποφάσεων επί των αιτήσεων ασύλου παραμένουν απελπιστικά αργοί (στα νησιά, στους υπερφορτωμένους καταυλισμούς, υπάρχουν σήμερα ανθρωποι που περιμένουν απόφαση το 2021!), η διαφάνεια στα κριτήρια των αποφάσεων παραμένει προβληματική, οι επιστροφές στην Τουρκία γίνονται με το σταγονόμετρο (683 το 2017, 322 το 2018), η μετεγκατάσταση ευάλωτων πληθυσμών από τα νησιά στην ενδοχώρα αφορούσε αριθμούς πολύ μικρότερους από τις νέες αφίξεις, οι μεταφορές σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ακόμη λιγότερους και – προπάντων – η κατάσταση στους νησιωτικούς χώρους υποδοχής αδιόρθωτα απάνθρωπη.

Αυτός ο χαμένος χρόνος μπορεί τώρα να αποδειχθεί μοιραίος, καθώς πολλοί παράγοντες – κυρίως η εσωτερική πολιτική κατάσταση στην Τουρκία και η απόπειρα της Αγκυρας να χρησιμποιήσει τους πρόσφυγες ως ατού στο γεωπολιτικό της παίγνιο στη Συρία – κάνουν πιθανή μια δραματική επίταση της κρίσης. Δεν βρισκόμαστε στον Φεβρουάριο του 2016, όταν είχαμε πάνω από 2.000 αφίξεις την ημέρα. Μα δεν βρισκόμαστε ούτε στο 2017 ή το 2018, όταν οι είσοδοι μετά βίας ξεπερνούσαν τις 1.000 ανά μήνα. Από τον περασμένο Μάιο, αδιόρατη στην αρχή, εμφανίστηκε μια μικρή τάση ανόδου. Τον Ιούλιο είχαμε 5.000 αφίξεις και τον Αύγουστο 8.000. Η ανοδική τάση συνεχίζεται. Και οι δυσάρεστες εκπλήξεις δεν αποκλείονται.

Εύκολες λύσεις, προφανώς, δεν υπάρχουν. Μα κάποιες λύσεις είναι επείγον να βρεθούν. Ας αρχίσουμε από τα αυτονόητα. Χρειαζόμαστε, πρώτον, μια ολλανδικού τύπου, σε ταχύτητα και ποιότητα, διαδικασία ασύλου – και απέχουμε έτη φωτός από αυτό – που να απαντά σε εβδομάδες, όχι σε μήνες και χρόνια. Χρειαζόμαστε, δεύτερον, έναν εξανθρωπισμό των κέντρων υποδοχής, με ενισχυμένη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Χρειαζόμαστε, τρίτον, μια πιο ρεαλιστική συμφωνία μεταξύ των προθύμων να συμμετέχουν ευρωπαϊκών χωρών για τη μετεγκατάσταση και διασπορά όσων δικαιούνται άσυλο. Και χρειαζόμαστε, τέλος, μια ανανέωση και λειτουργική βελτίωση της συμφωνίας με την Τουρκία. Το κρίσιμο, όπως λένε οι καλής πίστης ευρωπαίοι ειδικοί, είναι μια ευρωπαϊκή λύση βασισμένη σε αυτό που σήμερα λείπει – την εμπιστοσύνη. Οπως και με την επιδιωκόμενη συμφωνία για το χρέος και τα πλεονάσματα, έτσι και στο Προσφυγικό – Μεταναστευτικό: Η Ελλάδα πρέπει να κάνει μια εντυπωσιακή αλλαγή στις διαδικασίες ασύλου, ώστε η αξιοπιστία και η ταχύτητά τους να κάνει ακαταμάχητο το αίτημα συμμετοχής των υπολοίπων Ευρωπαίων στα βάρη. Ας επικεντρωθούμε σε αυτό.