Ιδανική κοινωνία εναντίον ανθρώπινης φύσης

Νόμιζα πως θα διάβαζα μια εύστοχη συλλογή διηγημάτων για τη ζωή στα κιμπούτς κατά τα πρώτα χρόνια της ύπαρξης του Κράτους του Ισραήλ. Διαπίστωσα καθ’ οδόν ότι πρόκειται  για ένα φιλόδοξο μικρό μυθιστόρημα όπου παρελαύνουν, εντέχνως τοποθετημένες εντός της αφήγησης, μερικοί από τους μείζονες κοινωνικούς προβληματισμούς του περασμένου αιώνα. Γιατί η ιδέα του κιμπούτς βασίσθηκε σε μερικές από τις κυρίαρχες τότε μαρξιστικής υφής ιδέες της κατάργησης των τάξεων, της απαγόρευσης ατομικής ιδιοκτησίας, της κοινής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής και της κοινωνικής ισότητας. Σε αυτές προστέθηκαν σε ποικίλες δόσεις ιδέες αναρχικής φύσεως, από την κατάργηση των κρατικών δομών και κάθε μορφής εξουσίας ως την εναλλαγή στα εργασιακά καθήκοντα και τους κοινωνικούς ρόλους, την ουσιαστική κατάργηση του χρήματος ή την ισοδυναμία χειρωνακτικής και πνευματικής προσφοράς. Σταδιακά είχαμε και οικολογικής τάξεως ντιρεκτίβες όπως η ανάδειξη της σημασίας της φύσης, η παραγωγική αυτάρκεια και η αειφορική διαχείριση των φυσικών πόρων.

Ο Αμος Οζ (1939-2018) έζησε σε κιμπούτς για πολλά χρόνια – μεταξύ άλλων γιατί ορφάνεψε νωρίς και εδώ βρήκε πνευματική καθοδήγηση και πρακτική εκπαίδευση για τη ζωή. Οπως υπονοεί σε αυτό το βιβλίο που γράφηκε πολύ αργότερα, το  2012, οι πιο πάνω  αρχές και κατευθυντήριες γραμμές συνέθεταν διαφορετικά μείγματα από κιμπούτς σε κιμπούτς. Επίσης υιοθετούντο σε διαφορετικό βαθμό και σταδιακά, όπως ήταν αναμενόμενο, αλλοιώνονταν. Σε όλη τη διάρκεια της βρετανικής κυριαρχίας στην περιοχή αλλά και στα πρώτα χρόνια μετά τον ιδρυτικό πόλεμο του 1948, βασικός στόχος ήταν η αυτάρκεια σε τρόφιμα και αγαθά και η άμυνα κατά των επιθέσεων των γηγενών Αράβων. Οσο ανδρωνόταν το Κράτος του Ισραήλ, η αύξουσα εθνική αυτοπεποίθηση οδηγούσε σε επιχειρήσεις πρόληψης ή και αντεκδίκησης, όπως ας πούμε συμβαίνει εδώ με ένα ερημωμένο αραβικό χωριό, όπου ζητά συχνά απαντήσεις ένας εκ των πρωταγωνιστών του βιβλίου. Ταυτόχρονα προωθείτο η γεωργική έρευνα, οι προχωρημένες μέθοδοι παραγωγικής διαχείρισης και η σύνδεση με τις αγορές, πράγμα που οδηγούσε σε δημιουργία πλεονασμάτων, συσσώρευσης αλλά και κέρδους. Το ημιερημικό τοπίο άλλαξε  ριζικά – πρασίνισε και έδωσε σοδειές, αναβιώνοντας τα όνειρα για μια νέα Γη της Επαγγελίας. Το αίτημα της λιτότητας υποχώρησε. Η παλαιών αρχών σοσιαλιστική / κοινοτική οργάνωση ασφυκτιούσε πλέον μπροστά στα αιτήματα της εξωστρέφειας και της αξιοποίησης του συγκριτικού πλεονεκτήματος – κυρίως δε του υψηλού επιπέδου εργατικού και επιστημονικού δυναμικού.

Σε κάθε περίπτωση πάντως κυριαρχούν στη διάρκεια της αφήγησης οι κοινοτικές αρχές περί συλλογικής βούλησης: οι νέοι άνθρωποι θέλουν να σπουδάσουν, ωστόσο η σχετική απόφαση λαμβάνεται μόνο από την ολομέλεια των κατοίκων και πάντως έπειτα από την εκπλήρωση των στρατιωτικών υποχρεώσεων. Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε γενικές συνελεύσεις – ακόμη και αυτές περί των σπουδών ενός νεαρού ή του χωρισμού ενός ζευγαριού. Η στρατιωτική εκπαίδευση προηγείται, τα επαγγέλματα καθορίζονται όχι τόσο από την έφεση των νέων, όσο από τις παραγωγικές αναγκαιότητες. Η πειθαρχία είναι εντυπωσιακή – και αυτονόητη. Η ανατροφή των παιδιών ανατίθεται στην κοινότητα – σε όλη την προσχολική και σχολική περίοδο κοιμούνται σε κοιτώνες και οι γονείς τα βλέπουν περιστασιακά. Ειδικά αυτή η τελευταία επιλογή τίθεται συχνά σε αμφισβήτηση, ειδικά όταν ένα παιδί είναι αδύναμο, οπότε συμβαίνει κάποιος γονιός να παρεμβαίνει, ακόμη και  βιαιοπραγώντας εις βάρος ενός άλλου παιδιού.

Συμβαίνουν και άλλα πολλά στο βιβλίο του Οζ, συχνά αναμενόμενα: έρωτες, αρρώστιες, απιστίες, κουτσομπολιά, ζήλειες, μικροανταγωνισμοί, ιδιαίτερες συμπάθειες και φιλίες, ανέφικτα ή ανεκπλήρωτα όνειρα. Στις οκτώ ιστορίες που απαρτίζουν το βιβλίο η έμφαση δίνεται κάθε φορά σε ένα ή δύο πρόσωπα, αλλά και οι δευτερεύοντες ήρωες επανεμφανίζονται και ύστερα χάνονται σαν να τους κατάπιε η ιστορία. Προϊούσης της αφήγησης δίνεται πού και πού η  συνέχεια κάποιας ιστορίας που είχε μείνει στα μισά, ή απλώς επιβεβαιώνεται η εκκρεμότητά της. Ενας δεκαεξάχρονος π.χ. προσπαθεί να επισκεφθεί τον άρρωστο πατέρα του αλλά όταν του δίνεται η άδεια έπειτα από τις σχολικές ώρες και την εργασία του στο κοινοτικό ορνιθοτροφείο, προσπαθεί καθ’ οδόν να διασώσει ένα θανάσιμα τραυματισμένο σκυλί,  αργεί στο επισκεπτήριο, και όταν με τα πολλά φτάνει αργά τη νύχτα στον θάλαμο του ετοιμοθάνατου γονιού διαπιστώνει ότι αυτός δεν τον αναγνωρίζει καν. Μια μάλλον ταπεινή γυναίκα εγκαταλείπεται από τον σύζυγό της αλλά  αντί να μπει σε διαμάχη με τη χήρα πολέμου ανταγωνίστριά της, της στέλνει οδηγίες για τη διατροφή του συζύγου και για την ανάγκη να παίρνει τα φάρμακά του. Οταν η νέα ερωμένη καταλαβαίνει ότι μάλλον λάθεψε στην επιλογή της και αρχίσει και η ίδια την αλληλογραφία με την εγκαταλειφθείσα, δεν θα πάρει απάντηση. Τι άλλο μένει να ειπωθεί; υπονοεί ο αφηγητής.

Ερωτες και εραστές

Κι όμως υπάρχουν πολλά ακόμη. Υπάρχει, ας πούμε, ο ιδεολογικός καθοδηγητής της κοινότητας που συμβαίνει να είναι και μέγας ερωτύλος: τέσσερις γάμοι, κάμποσα παιδιά, ποικίλες ερωμένες. Τυχαίο άραγε ή μήπως υπαινιγμός για την αξιοποίηση της πολιτικής ηγεμονίας με στόχο την απόκτηση θηλυκών – όπως θα έλεγαν και οι πρώιμοι κοινωνικοί ανθρωπολόγοι; Η τελευταία του ερωμένη – μια 17χρονη μαθήτρια – συμβαίνει να είναι και κόρη ενός καλού του φίλου και συντρόφου. Οταν ωστόσο ο τελευταίος πάει να του ζητήσει εξηγήσεις μένει στα μισά του δρόμου: δεν έχει τι να του πει, καθώς ο εύγλωττος εραστής επικαλείται την ελευθερία της επιλογής, την αυτοδιάθεση του ατόμου και τα σχετικά. Υπάρχει ωστόσο στον αντίποδα και ο νεαρός οικογενειάρχης γραμματέας του κιμπούτς, που το ήθος του δεν του επιτρέπει να κάνει το αναγκαίο βήμα προς τη γυναίκα με την οποία ήταν ανέκαθεν ερωτευμένος όταν αυτή του αναγγέλλει ότι δεν αντέχει άλλο τον σύζυγό της. Υπάρχουν γυναίκες που ασφυκτιούν με τις προδιαγραφές της κοινοτικής ζωής – μεταξύ άλλων την αποθάρρυνση κάθε μορφής φιλαρέσκειας και καλαισθησίας. Υπάρχουν μεσήλικοι πρώην πιονιέροι που ονειρεύονται ακόμη την ουτοπία και την αλλαγή της ανθρώπινης φύσης όταν σταματήσει η ταξική εκμετάλλευση κ.λπ. κ.λπ. Υπάρχει και κάποιος γέροντας που έχει απαρνηθεί όλα τα υλικά αγαθά και προσδοκά ότι η εγκαθίδρυση μιας παγκόσμιας γλώσσας όπως η εσπεράντο θα φέρει τη συνεννόηση των λαών και επομένως τη διαρκή ειρήνη, ξεχνώντας ίσως ότι την ίδια γλώσσα μιλούσαν ναζιστές και Γερμανοεβραίοι. Γιατί η κακία, η ανταγωνιστικότητα, η μισαλλοδοξία καραδοκούν  στην καθημερινότητα του κιμπούτς και μάλιστα κάποιος μονολογεί ότι στο κάτω κάτω ακόμη και οι ναζί φυσιολογικοί άνθρωποι ήταν που απλώς έγιναν θύματα μιας διεφθαρμένης ιδεολογίας: «Δεν ήταν τέρατα, απλοί άνθρωποι ήταν, ανώριμοι, φασαριόζοι, που τους άρεσε να κάνουν αστεία, να παίζουν πιάνο, να ταΐζουν τα γατάκια. Τους έκαναν πλύση εγκεφάλου, αυτός είναι ο μόνος λόγος που διέπραξαν αυτές τις φριχτές βαρβαρότητες…».

Αυτά λέγονται σημειωτέον τη δεκαετία του ’50, ενόσω πολλοί από τους  ήρωες είναι οι ίδιοι επιβιώσαντες των θηριωδιών του Πολέμου. Αλλά λέγονται και πολλά άλλα, όπως λ.χ. ότι πρέπει να ξοφλήσουν μια και καλή με τους Αραβες. Το ερειπωμένο παλαιστινιακό χωριό στέκει λίγο  πιο  πάνω στους λόφους ως διαρκής υπενθύμιση της απειλής. Αυτή άλλωστε είναι η συγκολλητική ουσία που κρατά τα ιδεώδη του κιμπούτς ζωντανά. Γιατί η αφήγηση του Οζ, ακόμη και όταν δεν το διατυπώνει ρητά – όπως εδώ – μοιάζει σαν σταθερή υπενθύμισή του ότι οι ουτοπίες είναι  ίσως δυνατόν να πραγματωθούν, αλλά μόνο πρόσκαιρα, μόνο με στρατιωτικής μορφής οργάνωση και με δραστικούς περιορισμούς των ελευθεριών. Αργότερα παίρνει το πάνω χέρι η ατομικότητα και η επιδίωξη της αυτοπραγμάτωσης, με όσα αυτά συνεπάγονται, π.χ. την κυριαρχία μιας νομενκλατούρας. Και φυσικά η ανθρώπινη φύση θα είναι εσαεί ανθρώπινη, σαν για να δίνει υλικό στην καλή μυθοπλασία, με τη διορατικότητα και τις ικανότητές της να απεικονίζει τα κοινωνικά δρώμενα.

Το κάνει για άλλη μια φορά ο Αμος Οζ με επάρκεια, συμπόνια και κατανόηση, ακόμη δε με λελογισμένες δόσεις φιλοσοφικής ενατένισης των πραγμάτων, καλά μπολιασμένης στην αφήγηση. Η Μάγκυ Κοέν μεταφράζοντας απευθείας από τα εβραϊκά, βρίσκεται για ακόμη μια φορά στο πεδίο της.

Αμος Οζ
Μεταξύ φίλων
Μτφ. Μάγκυ Κοέν, σελ. 174, Καστανιώτης 2019
Τιμή: 10 ευρώ