Η ζωή του Ερικ Χόμπσμπομ

Η αποστολή έμοιαζε συναρπαστική και δύσκολη από την αρχή. Ενας από τους σημαντικότερους ιστορικούς της εποχής μας θα αφηγούνταν τη ζωή ενός από τους σημαντικότερους ιστορικούς του 20ού αιώνα. Ο αναγνώστης των καλών προθέσεων θα περίμενε μάλιστα ως ένα βαθμό από τη βιογραφία του Ρίτσαρντ Εβανς να αναποδογυρίσει τη «μυθολογία» που συνοδεύει το όνομα του Ερικ Χόμπσμπομ, επτά χρόνια μετά τον θάνατό του.  Να στήσει ξανά με τα πόδια στη γη τον μαρξιστή που θα γινόταν ιστορικός.

Και ως ένα σημείο – ας πούμε χονδρικά στο πρώτο μισό του τόμου – το πετυχαίνει. Ο εξαιρετικός μελετητής του Γ’ Ράιχ (η τριλογία του για τους ναζί κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια) αφηγείται την ιστορία του Ερικ που γεννήθηκε στις 8 Ιουνίου 1917 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και πήρε το επίθετο Hobsbawm, από ένα λάθος του βρετανού πρόξενου, ο οποίος παράκουσε το πατρικό Hobsbaum. Ο μικρός Ερικ θα μεγαλώσει στην κοσμοπολίτικη Βιέννη της εποχής, θα γραφτεί σε νυχτερινό σχολείο για εβραίους, θα δει στον κινηματογράφο ταινίες του Τσάρλι Τσάπλιν και θα μάθει γοτθική καλλιγραφία. Δεν θα γίνει ποτέ αρεστός στον πατέρα του, Πέρι, ο οποίος θεωρεί τη φυσική ρώμη το πρώτο και το τελευταίο στη ζωή. Αντιθέτως, ο ψηλός κι αδύνατος Ερικ μέχρι να φύγει από τη ζωή σε ηλικία 95 ετών, θα προσπαθεί να κρύψει τη δυσμορφία του προσώπου του (επιλέγοντας έως και συγκεκριμένες ημιφωτισμένες φωτογραφίες για τα «αφτιά» των βιβλίων του). Οταν, λοιπόν, μένει ορφανός από πατέρα στα 12 ξέρει ότι τα δάκρυά του είναι ψεύτικα. «Εκλαψα επειδή αυτό περίμεναν όλοι από εμένα». Δύο χρόνια αργότερα θα χάσει και τη μητέρα του – το μακρινό πρότυπο στη διαδρομή προς τη διανόηση. Οταν το 1998 θα τον ρωτήσουν γιατί αποδέχθηκε τον τίτλο του Μέλους της Τιμής από τη βασίλισσα θα απαντήσει: «Ετσι θα ήθελε η μητέρα μου».

Η πρώτη επαφή του Χόμπσμπομ με τον κομμουνισμό δεν γίνεται μέσω Μαρξ, αλλά μέσω Μπρεχτ. Στο Βερολίνο του 1931 πρώτα θα αγαπήσει τα ποιήματα του γερμανοεβραίου συγγραφέα κι ύστερα θα ανακαλύψει το «Κεφάλαιο». Μέχρι τότε στη ζωή του βλέπει τον καπιταλισμό ως αποτυχία. Στη γερμανική μητρόπολη τον αντιμετωπίζει ως επερχόμενη καταστροφή. Την ίδια ακριβώς περίοδο που – σύμφωνα με μια μάλλον «ψυχολογίζουσα» προσέγγιση του Εβανς – προσπαθεί να αναπληρώσει το συναισθηματικό κενό με την ένταξη σε πολιτικές κολεκτίβες. Στο Κέιμπριτζ, όπου σπούδασε κατά τη δεκαετία του 1930, είχε τη φήμη του παντογνώστη. Την εποχή που διηύθυνε τον τοπικό πυρήνα του Κομμουνιστικού Κόμματος από τις πανεπιστημιακές αίθουσες, ο νεαρός Χόμπσμπομ κλήθηκε να στελεχώσει την κλειστή κοινωνία των «Αποστόλων». Στο Πανεπιστήμιο του Μπίρκμπεκ έγινε μέλος της Ομάδας Ιστορικών του Κομμουνιστικού Κόμματος (CPHG), μαζί με τους Κρίστοφερ Χιλ, Εντουαρντ Τόμσον, Ρόμπερτ Μπράουνινγκ. Η αφοσίωσή του στη Σοβιετική Ενωση χαρακτηρίζεται από «εφηβικό ενθουσιασμό», σημειώνει ο Εβανς, θυμίζοντας ότι ο μαρξισμός στον οποίο πιστεύει ο Χόμπσμπομ βασίζεται στην παράδοση του ιστορικού υλισμού.

Με δεδομένο ότι στη βιογραφία ο αναγνώστης θα περάσει κάποια στιγμή από την «περίοδο της τζαζ» (για την οποία ο Χόμπσμπομ γράφει με το ψευδώνυμο Φράνσις Νιούτον τη δεκαετία του 1950) φτάνει επίσης το σημείο για το οποίο είναι υποψιασμένος. Τον Οκτώβριο του 1962 κυκλοφορεί η «Εποχή των επαναστάσεων». Είναι η αρχή ενός θριάμβου (το αντίστοιχο κεφάλαιο τιτλοφορείται «Paperback writer» – σαν να λέμε: «ευπώλητος συγγραφέας»). Ο Χόμπσμπομ υποδεικνύει στο πανεπιστημιακό κατεστημένο πώς μπορεί ένας ιστορικός να γράψει ένα ογκώδες βιβλίο χωρίς την ακαδημαϊκή πόζα, «για να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη». Δεν είναι πάντως μόνο ένα συναρπαστικό αφήγημα για την ευρωπαϊκή ιστορία μεταξύ του 1789 και του 1848. Είναι ένα βιβλίο με συγκεκριμένη θέση: πώς δηλαδή η ιδεολογική επανάσταση στη Γαλλία και η Βιομηχανική στην Αγγλία άφησαν το διπλό αποτύπωμά τους στον δυτικό κόσμο. Από το βιβλίο αυτό, ωστόσο, ξεκινά και η κριτική των άλλων ιστορικών. Ο Χόμπσμπομ, λένε, δεν δίνει σημασία στην τάξη των αγροτών, δεν αναδεικνύει τη θέση των γυναικών στην ιστορία και δεν δείχνει εξειδικευμένο ενδιαφέρον για το Ολοκαύτωμα.

Η κομμουνιστική ουτοπία

Η τριλογία των «Εποχών» (μαζί με το «Κεφάλαιο» και τις «Αυτοκρατορίες»), όπως και άλλα βιβλία που καταγράφει ο Εβανς (από τους «Ληστές» έως το αυτοβιογραφικό «Ενδιαφέροντες καιροί»), θέτουν ένα εμπόδιο. Εχοντας εξαντλήσει κατά κάποιον τρόπο τα περισσότερα εργαλεία στο πρώτο μισό ο Εβανς αναγκάζεται να περιγράψει τη μακρά περιπέτεια του Χόμπσμπομ με τους εκδότες του σε μια μάλλον μονότονη αλληλουχία περιστατικών. Το ενδιαφέρον θα επανέλθει στην εποχή του Εργατικού Κόμματος επί Τόνι Μπλερ, όταν ο ιστορικός αναγνωρίζεται ως ο άτυπος καθοδηγητής μιας γενιάς. Την ίδια «τιμή» έχει ήδη κερδίσει ήδη δημοσίως από τον βραζιλιάνο πρόεδρο Λούλα ντα Σίλβα σε μια χώρα όπου από το 1975 θεωρείται «πολιτικό είδωλο».

Το «σκάνδαλο» που και ο βιογράφος θυμίζει – αν και κάπως χαμηλόφωνα για ιστορικό του μεγέθους του – παραμένει. Γιατί ο Χόμπσμπομ δεν αποκήρυξε ποτέ με εμφατικότητα τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν στο όνομα της κομμουνιστικής ουτοπίας, ενώ διακήρυξε την αντίθεσή του στον σταλινισμό; «Τον έχουν ρωτήσει πολλές φορές: γιατί δεν φύγατε από το Κόμμα το 1956, όπως πολλοί από τους φίλους σας, όταν τα σοβιετικά τανκ συνέτριψαν την εξέγερση στην Ουγγαρία;» θα γράψει ο Τόνι Τζαντ στο New York Review of Books. «Γιατί επιμένετε να πιστεύετε ότι το τίμημα σε ανθρώπινες ζωές υπό το σταλινικό καθεστώς θα άξιζε εάν είχε επέλθει ο σοσιαλισμός;». Η θετική απάντηση του Χόμπσμπομ στην τελευταία ερώτηση είχε καταγραφεί σε δύο τηλεοπτικά προγράμματα (με τη Sue Lawley και τον Michael Ignatieff), γεγονός που φέρνει τον Εβανς σε δύσκολη θέση. Υποδεικνύει «προσοχή» στην ανάγνωση της απάντησης ότι η αναγνώριση των θυσιών ισχύει και στην περίπτωση του αγώνα κατά των ναζί. Και κάπως έτσι η συντριβή της απειλής του δυτικού πολιτισμού εξισώνεται με την επιδίωξη μιας ιδεολογίας.

Richard J. Brown & Co
Eric Hobsbawm – A life in history
Εκδ. Little, brown, σελ. 800
Τιμή: 35 στερλίνες (amazon)