Αναζητώντας την έννοια {LF}του «εθνικού» και της ιστορίας

{ARX}Τι είναι πιο εθνικό από το έθνος; Και τι πιο φυσικό για τα κράτη να εκφράζουν το έθνος τους; Αυτό δεν μας θύμισε, εξάλλου, τελευταία κι η υπουργός Παιδείας του δικού μας κράτους μέσα από την πολιτική σμίλευσης εθνικής ταυτότητας που επιδιώκεται στη διδασκαλία της ιστορίας; {ARX}
Κι όμως, ως ιστορικός, βλέπω τα πράγματα κάπως διαφορετικά. Κι αυτό προσπάθησα να αποτυπώσω στο βιβλίο μου «Transnational Patriotism in the Mediterranean, 1800 – 1850: Stammering the Nation» («Διεθνικός Πατριωτισμός στη Μεσόγειο 1800 – 1850: Τραυλίζοντας το Εθνος» – Οξφόρδη 2018), το οποίο μόλις τιμήθηκε με το βραβείο Edmund Keeley 2019 από την Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών των ΗΠΑ και αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια τον Δεκέμβριο του 2020.
Το βιβλίο καταπιάνεται με γεγονότα και ανθρώπους στην περιοχή της Αδριατικής κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, όταν δηλαδή ο κόσμος πέρασε από μια εποχή πολυεθνικών αυτοκρατοριών σε μια εποχή εθνών – κρατών. Διερευνά τις βιογραφίες μιας ομάδας ανθρώπων που γεννήθηκαν μέσα στον παλιό κόσμο, αλλά μεγάλωσαν μέσα στον καινούργιο. Ανθρωποι που ήρθαν αντιμέτωποι με τεράστιες πολιτικές αναταραχές και γεωπολιτικές ανακατατάξεις, και με ένα ριζικά καινούργιο λεξιλόγιο – αυτό του έθνους –, το οποίο, ενώ δεν μπορούσαν καλά καλά οι ίδιοι να αρθρώσουν, το ασπάστηκαν με πάθος. Είναι η ιστορία μιας γενιάς διανοουμένων από τα Ιόνια Νησιά και τις δύο ακτές της Αδριατικής, οι οποίοι βίωσαν την κατάρρευση της Γαληνοτάτης Βενετικής Δημοκρατίας, και τη διάλυση του κοινού πολιτισμικο-πολιτικού χώρου της Αδριατικής και οι οποίοι συνέβαλαν στη δημιουργία του ιταλικού και ελληνικού εθνικισμού. Κάποιους απ’ αυτούς τους ξέρουμε καλά σε αυτή τη χώρα: ο Διονύσιος Σολωμός, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Ιωάννης Καποδίστριας. Κάποιους άλλους τους ακούμε λιγότερο: Ο Ανδρέας Μουστοξύδης, ας πούμε, ή ο μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιος. Αλλους πάλι ελάχιστα ως καθόλου: ο Ούγος Φώσκολος, ο Μάριος Πιέρης, η Αγγελική Πάλλη, ο Νικολό Τομαζέο, και τόσοι άλλοι.
Ανασταίνοντας αυτό το ξεχασμένο πνευματικό σύμπαν ανάμεσα στον ιταλικό, ελληνικό, οθωμανικό και ρωσικό χώρο, το βιβλίο αναδεικνύει έναν κόσμο πολλαπλών πολιτισμικών, διανοητικών και πολιτικών ταυτίσεων που έχουν έκτοτε ταφεί κάτω από το συμβατικό παραμύθι του έθνους – κράτους. Κάποιες από αυτές τις πολλαπλές συνειδήσεις μας φαίνονται αδιανόητες σήμερα: πώς είναι δυνατόν να είσαι Ελληνας, αλλά να είσαι ο εθνικός ποιητής μιας άλλης χώρας; Πώς μπορείς να είσαι ιταλόφωνος, αλλά να γράφεις (και να δημιουργείς) ελληνική γλώσσα; Πώς γίνεται να υπερασπίζεσαι με πάθος το ιταλικό έθνος, αλλά να διακινδυνεύεις τη ζωή σου στην ελληνική επανάσταση; Και πώς μπορείς να είσαι Ιόνιος στην εθνικότητα (διότι, ναι, υπήρχε κάποια στιγμή κάτι τέτοιο) και υπήκοος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, ενώ ταυτόχρονα να υπηρετείς διπλωματικά τη Ρωσία, να έχεις μόρφωση αποκλειστικά ιταλική, να είσαι ιταλός πατριώτης, και να καλείσαι να κυβερνήσεις ένα νεοσύστατο κράτος, την Ελλάδα, στα εδάφη του οποίου δεν έχεις πατήσει ποτέ το πόδι σου; Τέλος, πώς γίνεται να είσαι συντηρητικός και θεοσεβούμενος, και να ασπάζεσαι τις αρχές του Διαφωτισμού, να κηρύσσεις τις αρχές τις ελευθερίας και να στηρίζεις την επανάσταση;

{ARX}Αυτά είναι κάποια μόνο από τα ερωτήματα που θέτει το βιβλίο. Και το κάνει, όχι μέσα από θεωρητικές και αφηρημένες συζητήσεις, αλλά μέσα από μικρές και ατομικές ιστορίες, μελετώντας τις επιστολές και τα ημερολόγια συγκεκριμένων ανθρώπων. Είναι σαν μια σπονδυλωτή ταινία, όπου σημασία έχουν τα πρόσωπα του δράματος αυτού που γενικά ονομάζουμε ιστορία. Ελπίζω όταν το διαβάζει κανείς να σκεφτεί (αλλά και να νιώσει) όπως ένιωθα εγώ όταν το έγραφα: ότι το έθνος ήταν κάποτε η πιο διεθνική ιδεολογία. Και ότι δεν ήταν αναπόφευκτο ο κόσμος να γίνει έτσι όπως έγινε, δηλαδή οργανωμένος σε κράτη που ταυτίζονται με ένα μόνο έθνος, ή σε έθνη που ονειρεύονται τα δικά τους κράτη. Διότι η ιστορία είναι κυρίως χώρος εξάσκησης φαντασίας, η οδός μέσα από την οποία καταφέρνουμε να δούμε εναλλακτικά τον κόσμο – να τον αμφισβητήσουμε και να τον αλλάξουμε.{ARX}
{IDI}Η Κωνσταντίνα Ζάνου είναι ιστορικός της Ιταλίας και της Μεσογείου στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκη{IDI}ς