Θεατρικές ρίζες

κέφτομαι συχνά, πενήντα χρόνια τώρα που ασκώ το λειτούργημα (για όσους δέχονται τον όρο) της κριτικής, πόση δυναμική περιέχουν τα δραματικά κείμενα και κυρίως της αρχαίας τραγικής και κωμικής περιουσίας της ανθρωπότητας.

Και όταν λέω δυναμική εννοώ πόσες δυνατότητες, ποικιλίες προσεγγίσεων διαθέτουν. Συχνά βιάζονται (τα τελευταία χρόνια διεθνώς και μαϊμουδίστικα και στον τόπο μας, το γενέθλιο του είδους) και τα περισσότερα αντέχουν, αντιστέκονται και όχι σπάνια εξευτελίζουν όσους αποπειρώνται να τα ευτελίσουν, να τα ανασκολοπίσουν, να τα διαλύσουν, να τα αναλύσουν (αυτά τα αριστουργήματα σύνθεσης!). Και δεν αναφέρομαι στους πρακτικούς του θεάτρου που πιθανόν να είναι και θεατρικώς θεωρητικώς αστοιχείωτοι αλλά και στους λεγόμενους θεατρολόγους ή ιστορικούς του θεάτρου.

Και δεν αναφέρομαι τυχαία σε τέτοια ψώνια αφού παλιότερα που γινόταν κάθε διετία στους Δελφούς ένα παγκόσμιο συνέδριο δύο εβδομάδων με συμμετέχοντες πρακτικούς και θεωρητικούς του θεάτρου από τις ΗΠΑ έως την Ιαπωνία και από (ναι!) τη Λαπωνία έως τη Νότια Αφρική, βρέθηκε έλληνας σκηνοθέτης να δηλώσει εν συνεδρία ότι ανεβάζοντας τραγικούς δεν τον ενδιαφέρει καθόλου το κείμενο!! Και ο βλαξ δεν είχε καταλάβει πως μόνο το κείμενο έχουμε από τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη – και τον Αριστοφάνη. Ούτε την αρχαία γλώσσα χρησιμοποιούμε, αφού παραγγέλνουμε μεταφράσεις, ούτε την αρχαία «φωνή» των κειμένων γνωρίζουμε (διαβάζουμε τα αρχαία δράματα είτε σαν να είναι Ροΐδης ή με την πανούργα εφεύρεση του Ερασμου!), ούτε την αρχαία μουσική, ούτε τον χορό, ούτε τα εικαστικά (σκηνικά, ενδύματα) γνωρίζουμε (με πληροφορίες πιθανώς από αγγεία), ούτε την υποκριτική κατέχουμε των αρχαίων ηθοποιών, τότε υποκριτών.

Από τον ορισμό της τραγωδίας, που πολλά χρόνια μετά το τέλος των τραγικών εορτών γράφει στην «Ποιητική» του ο Αριστοτέλης, έως τώρα έχουν διασωθεί, ως κατανόηση εννοώ, το ήθος και η διάνοια, αυτό που λέμε σήμερα χαρακτήρας και ιδεολογία.

Οταν λοιπόν σήμερα ανεβάζουμε τραγικούς ή κωμικούς ποιητές της κλασικής ελληνικής περιόδου πρέπει να εφεύρουμε τα υπόλοιπα δομικά στοιχεία της θεατρικής πράξης: σύγχρονη γλώσσα, υποκριτική, εικαστικά, μουσική, χορογραφία.

Αλλά είναι όλα αυτά ευκαιρία για μια ερευνητική προσέγγιση «μπάτε σκύλοι αλέστε»; Εδώ είναι ο κόμπος και το χτένι.

Θεωρώ αναγκαίο εδώ να επισημάνω ότι σκηνοθέτες ή εν γένει ερμηνευτές αυτών των κειμένων πρέπει να διαθέτουν μια περιουσία ποικίλων προσεγγίσεων της εποχής αυτών των έργων. Γλυπτική, αγγειογραφία, ιστορία, μουσική, ρητορική, φιλοσοφικά κείμενα που έχουν διασωθεί πρέπει ο επίδοξος ερμηνευτής να τα ξεσκονίσει. Είναι π.χ. δυνατόν να ανεβάσεις Ευριπίδη χωρίς να γνωρίζεις σοφιστές, Θουκυδίδη, Λυσία και Φειδία; Ολοι αυτοί δεν ήταν απλώς σύγχρονοι. Ηταν συχνότατα συμποσιαστές στο σπίτι του Περικλή και της Ασπασίας.

Ο Ευριπίδης και ο τραγικός ποιητής Αγάθων (που έγραφε έργα χωρίς αναφορές σε παλαιούς μύθους) είναι πρόσωπα που μαζί με τον Σωκράτη γίνονται αντικείμενο κριτικής και σάτιρας στις κωμωδίες του Αριστοφάνη. Και όμως όλοι αυτοί ήταν συνδαιτυμόνες στα συμπόσια της εποχής, στο Αστυ.

Αρα χωρίς γνώση σε βάθος του αρχαίου, κυρίως αθηναϊκού, πολιτισμού ένας σύγχρονος φιλότιμος ερμηνευτής δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι σέβεται τους τραγικούς.

Για να εξηγούμαστε: έχω δει χυδαίες παραστάσεις με χιτώνες και κοθόρνους και έξοχες με αμπέχονα και άρβυλα από το Μοναστηράκι. Ο Θεοδωράκης, ο Αντωνίου, ο Χατζιδάκις, για να μείνω στους παλιότερους, έγραψαν σύγχρονες μελωδίες ακολουθώντας το ύφος μοντέρνων σχολών και δεν πρόδωσαν το ήθος και τη διάνοια των έργων.

Οι χορογραφίες της Λουκίας, της Τσάτσου, της Χορς σεβάστηκαν την αυστηρότητα του ήθους των χορικών.

Και οι σκηνοθέτες δίδαξαν ήθος και διάνοια στα πρόσωπα που υποδύονταν ηθοποιοί σεβόμενοι την καθαρότητα των ιδεών, τη δομή των επιχειρημάτων και, κυρίως, το μέτρο στην έκφραση των αισθημάτων.

Ο μεγάλος σκηνοθέτης και δάσκαλος Δημήτρης Ροντήρης όριζε την υποκριτική ως «τη μουσική έκφραση των συναισθημάτων». Προσοχή, όχι ρητορική, όχι φτηνή απαγγελία, αλλά αναζήτηση στη «Λέξιν» του κειμένου, τα κινήματα της φαντασίας που έλεγε ο Διονύσιος Σολωμός.

Αν το ήθος και η διάνοια (χαρακτήρας και ιδεολογία) της Αντιγόνης, της Μήδειας, του Αίαντος, της Κλυταιμνήστρας, του Δαρείου δεν τα αντιλαμβάνεσαι, δεν τα σέβεσαι ώστε να βρεις τον τρόπο να τα κάνεις πειστική παρουσία, καλύτερα να αφήσεις τα κείμενα αυτά στη βιβλιοθήκη ώσπου να βρεθεί κάποιος που να τα αντιλαμβάνεται σε βάθος και να τα υπηρετεί με σεβασμό.

Δεν υπάρχει ένας τρόπος προσέγγισης των τραγικών και του Αριστοφάνη.

Δεν θα έλεγα πως είναι απεριόριστοι, αλλά δεν είναι λίγοι, αρκεί να σεβαστείς το κουκούτσι του ποιητή.

Δεν θέλω σήμερα να σχολιάσω διασκεδάζοντας ανοησίες που έχω δει πενήντα χρόνια ως θεσμικός θεατής και εβδομήντα ως απλός θεατής. Πρωτοείδα τραγωδία, στις Δελφικές Γιορτές, το 1952 προς τιμήν των πρωτοπόρων Σικελιανών. Είδα τον Κατράκη Προμηθέα σε σκηνοθεσία Καρλή και την Κοτοπούλη Κλυταιμνήστρα στην «Ορέστεια» του Ροντήρη στο Ηρώδειο.

Και οι δύο αυτοί διαφορετικής αισθητικής και φιλολογικής άποψης σκηνοθέτες είχαν σεβαστεί το ήθος και τη διάνοια με τελείως διαφορετικά σκηνικά εργαλεία!

Αρα δεν υπάρχει ένας και μοναδικός τρόπος αναβίωσης του αρχαίου δράματος, αρκεί ο τρόπος που θα επιλεγεί να μη διαστρέφει, να μη λοιδορεί, να μην ανατρέπει ή και να μην απαξιώνει την πρόθεση του ποιητή, αλλά και την ιδεολογία της εποχής που παίχτηκε. Εξάλλου αυτός δεν είναι ο ορισμός του κλασικού;

Πρόσφατα είδα στο Ιδρυμα Κακογιάννης και στην κεντρική σκηνή μια άκρως ενδιαφέρουσα σκηνική πρόταση αρχαίου δράματος από τον Δήμο Αβδελιώδη. Ο ιδιόμορφος αλλά έγκυρος αυτός δημιουργός που έχει δώσει και έξοχα κινηματογραφικά τεκμήρια του ταλέντου του έχει μια δημιουργική και συνεχή επικοινωνία με τη βαθιά θεατρική παράσταση των αιώνων.

Χίος την καταγωγή με το έξοχο πολιτισμικό φορτίο αυτού του νησιού^. πληθώρα επιρροών από Ανατολή και Δύση, πατρίδα των δύο μοιραίων γλωσσικών ανατροπέων της γλώσσας μας, του Κοραή και του Ψυχάρη (!), προστατευόμενο λόγω μαστίχας και της Βαλιδέ Χανούμ από τη μια και το ναυτικό νησί που επάνδρωσε με ναύτες το πλοίο του Κολόμβου που ανακάλυψε την Αμερική, κατορθώνει να συγκερνά τις δύο μεγάλες πολιτισμικές δεξαμενές.

Ο Αβδελιώδης έχει συχνά αιφνιδιάσει αισθητικά το κοινό με τον τρόπο που χρησιμοποιεί το θέατρο σκιών της Ανατολής με τον ευρωπαϊκό παντόμιμο ή το ήθος του θρησκευτικού τελεστικού θεάτρου, π.χ. των Ιησουιτών, όπως μας παραδόθηκε με τα μυστήρια των καθολικών μοναστηριών.

Φέτος ανέβασε τις «Ικέτιδες» του Ευριπίδη ως μεταφραστής, διασκευαστής και σκηνοθέτης. Πάνω σε ένα πατάρι τρεις γυναίκες (Δ. Ρούσσου, Αρτ. Ματαφιά, Τζ. Λιώση) τελετουργικά ερμηνεύουν όλα τα χορικά και τα πρόσωπα και των δύο φύλων με συνοδεία επί σκηνής μουσικής  (Γ. Βιλιώτης, Β. Κολοβός). Σύνθεση Β. Γιαννάκη. Το όλον παραπέμπει στη θεατρική προϊστορία, ελληνική και ευρωπαϊκή: Θέσπις και καλόγρια Χοσμπίτα. Το κείμενο ακούστηκε έξοχα με ρυθμό και λειτουργικό ήθος. Σχολίασε τη διάκριση του Αριστοτέλη που διαχωρίζει τη μίμηση πράξεως ζώντων και δι’ απαγγελίας.

Ενδιαφέρουσα άλλου γένους αισθητική ηδονή.