Τα τρία πρόσωπα {LF}του ελληνικού κράτους

Από μία ευτυχή συγκυρία, μετράμε ήδη δύο εκδόσεις μέσα σε λίγους μήνες που, κατά κύριο λόγο, «διαβάζουν» την ιστορική εξέλιξη του νεοελληνικού κράτους με όρους αναστοχασμού και πολιτικής αυτογνωσίας. Μακριά από το σύνδρομο της θυματοποίησης («τα Μνημόνια μάς έφεραν ως εδώ»), σύμφωνα με το οποίο η βασική μας μέριμνα είναι να ερμηνεύσουμε το παρόν αδιαφορώντας για τις αντιφάσεις του παρελθόντος. Η πρώτη έκδοση, που συγκέντρωσε δικαίως το ενδιαφέρον της αναγνωστικής κοινότητας, είναι το «Ελλάδα, μια χώρα παραδόξως νεωτερική» του Γιάννη Βούλγαρη (εκδ. Πόλις). Σε αυτό ο ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας αναδεικνύει τον ρόλο του καπιταλισμού, του κράτους και της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ως «κινητήρων της νεωτερικότητας» κατά τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους.

Η δεύτερη έκδοση αναμένεται εντός των ημερών και, με τον τρόπο της, συνδιαλέγεται με την προηγούμενη χωρίς να την έχει προλάβει χρονικά (στην, παρεμπιπτόντως, καλή βιβλιογραφία του τέλους καταγράφονται τρεις προηγούμενοι τίτλοι του Γ. Βούλγαρη). Πρόκειται για το «Φάσεις και αντιφάσεις του ελληνικού κράτους στον 20ό αιώνα, 1910-2001» (εκδ. Εστία) του Δημήτρη Σωτηρόπουλου, αναπληρωτή καθηγητή Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Και σ’ αυτό οι «προγραμματικές δηλώσεις», που ανιχνεύονται ήδη στην εισαγωγή, είναι σαφείς: «Είναι αναγκαίο… να επισημανθεί ότι ιστορικά το ελληνικό κράτος ακολούθησε, από την πρώτη στιγμή της ανεξαρτησίας του, διάφορες τροχιές εκσυγχρονισμού, συντονισμένο περισσότερο ή λιγότερο με τα ξένα υποδείγματα, άλλοτε με δική του βούληση, έχοντας συντάξει και υιοθετήσει ένα δικό του μεταρρυθμιστικό σχέδιο, άλλοτε ύστερα από εξωτερικές πιέσεις και εξαναγκασμούς (προστάτιδων δυνάμεων, δανειστών, εταίρων κ.λπ.)» (υπογράμμιση δική μας). Στο βιβλίο οι κρατικές δομές (και οι παθογένειές τους) δεν προσεγγίζονται σαν παγωμένες μέσα στον ιστορικό χρόνο, σαν ένα απολίθωμα το οποίο περιεργάζονται οι πολιτικοί επιστήμονες ή οι ιστορικοί προφίλ ή ανφάς. Με δεδομένη και για τον Δ. Σωτηρόπουλο την «ιστορία επιτυχίας» του νεοελληνικού κράτους στην πορεία προς τη νεωτερικότητα, προκρίνεται η πολυπρισματική ανάγνωση των μεταλλάξεών του, «ανάλογα με το ποια χαρακτηριστικά επικρατούσαν σε κάθε υποπερίοδο, ως αποτέλεσμα των στρατηγικών επιλογών στο υψηλό επίπεδο, των πολιτικών και μεταρρυθμίσεων που εφαρμόζονταν αλλά και των γενικών τάσεων και καταναγκασμών που έθετε η εκάστοτε συγκυρία, εσωτερική και εξωτερική» (σ. 22). Κατά κάποιον τρόπο, αυτό που βλέπουμε να εξελίσσεται από το 1910 ως πρώτη προσπάθεια εκσυγχρονισμού, να διαπερνά τη μεταπολεμική φάση της ανάπτυξης και να καταλήγει στη διαδικασία εξευρωπαϊσμού, αλλά και προσοδοθηρικού κορπορατισμού (1974-2001) είναι τρεις διακριτές κρατικές δομές.

Παρασυρμένοι ίσως από την κεκτημένη ταχύτητα της οικονομικής κρίσης και τον παράγωγο λόγο του εθνολαϊκισμού δεν αφιερώσαμε τον απαιτούμενο χρόνο για αναστοχασμό. Τα δύο βιβλία, όπως και παρόμοιά τους, προκαλούν τις απαραίτητες κριτικές επισημάνσεις. Και τα δύο, για παράδειγμα, αναδεικνύουν το ζήτημα της γεωπολιτικής στην αντίστοιχη συζήτηση – με διαφορετική στόχευση και πυκνότητα. Και το δεύτερο διατηρεί μια περισσότερο αμφιθυμική διάθεση για τον μονοδιάστατα θετικό ρόλο του κράτους στον κοινωνικό μετασχηματισμό. Συμβάλλουν, λοιπόν, στον διάλογο που δεν κάναμε τα προηγούμενα χρόνια. Το «Βιβλιοδρόμιο» δημοσιεύει ένα απόσπασμα από την έκδοση του Δ. Σωτηρόπουλου, η κυκλοφορία της οποίας αναμένεται στα μέσα Οκτωβρίου. Ο «πολιτισμικός δυϊσμός» στον οποίο αναφέρεται προέρχεται από τη διατύπωση του Νικηφόρου Διαμαντούρου (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2000).

«Αν επιλέξουμε να διαβάσουμε αυτή την ιστορία από το παρελθόν προς το παρόν, εξελικτικά, προκύπτει ότι το ελληνικό κράτος είναι η πιο επιτυχημένη εκδοχή μετα-οθωμανικού κράτους, και μάλιστα με διαφορά. Προκύπτει, επίσης, ότι πρόκειται για ένα κράτος σε διαρκή διαδικασία εκσυγχρονισμού, συντονισμένο με τα τεκταινόμενα στα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα, σε μια πορεία ασφαλώς με πισωγυρίσματα, αλλά πάντως σε μια πορεία εν γένει προόδου και συντονισμού των βημάτων του με τα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα. Ταυτόχρονα, η ελληνική κοινωνία, παρότι χαρακτηρίζεται, πράγματι, από έναν βαθμό πολιτισμικού δυϊσμού, επενδύει διαταξικά σε εκδυτικισμένες πρακτικές ανάπτυξης όπως η εκπαίδευση, η (μικρο) επιχειρηματικότητα, η ποντοπόρος ναυτιλία, η αστικοποίηση κυρίως στον 20ό αιώνα. Εξάλλου, πάντα οι ελίτ του είναι δυτικοτραφείς ενώ η επιστημονική γνώση και τεχνογνωσία, αν και δάνεια και εισαγόμενη (ήδη από τον Ελληνικό Διαφωτισμό μιλάμε για “μετακένωση” γνώσης και όχι για αυθεντική παραγωγή), βρίσκεται ωστόσο σε συντονισμό με τη Δύση. Ολα αυτά είναι που επέτρεψαν στην πορεία της την ανοδική κοινωνική κινητικότητα χωρίς ιδιαίτερους ταξικούς περιορισμούς, στα όρια ακόμα και μιας γενιάς, αν και ενίοτε (όπως και ξανά σήμερα), για να το πετύχει αυτό χρειαζόταν να εφαρμόσει και επώδυνες τακτικές όπως η εξωτερική μετανάστευση.

Αν, αντιθέτως, επιλέξουμε να διαβάσουμε την ιστορία αυτή από το τέλος της προς την αρχή, δηλαδή αναδρομικά, από το παρατηρητήριο της σημερινής κρίσης (και των άλλων συχνών κρίσεων στη διάρκεια του ελληνικού 20ού αιώνα), θα αναδειχθούν οι διαχρονικά στρεβλές δομές και οι καθυστερήσεις σε σχέση με το σταθερό πρότυπό της, δηλαδή με το “ιδανικό δυτικό κράτος”: το ελληνικό κράτος εμφανίζεται μονίμως αποικισμένο από ιδιωτικά συμφέροντα, βιώνει μια χρεοκοπία σχεδόν ανά μία γενιά, στηρίζεται στην πολιτική του υπερδανεισμού και των ελλειμμάτων, δεν διαθέτει κυριαρχία επί ορισμένων τομέων (βλ. το φαινόμενο της ληστείας στον 19ο αιώνα ή την ανοχή στην ανομία σήμερα), δεν έχει τη δυνατότητα να συλλέξει επαρκώς φόρους, διακατέχεται από έναν κομπλεξικό εθνικισμό και μια μόνιμη μετάθεση ευθυνών προς ξένα κέντρα (“τα κακομαθημένα παιδιά της ιστορίας”), και χαρακτηρίζεται από οικογενειοκρατία, μικρο-επιχειρηματικότητα της απλής εμπορευματικής παραγωγής χωρίς μεγάλη κεφαλαιακή συσώρρευση (άρα, με χαμηλή ανταγωνιστικότητα στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας), πατερναλιστικό κρατισμό, ελίτ που δεν στέκονται πάντα στο ύψος των περιστάσεων, διάχυτο διχαστικό-παραταξιακό πνεύμα και εξισωτική κουλτούρα ως συνακόλουθο μιας αταξικής κοινωνίας. Γι’ αυτό άλλωστε και ορισμένοι μελετητές κάνουν τόσο εμφατικά λόγο για “ελληνικό εξαιρετισμό”.

Από την άλλη βέβαια, τα στοιχεία αυτά ενώ παρουσιάζουν ενδεχομένως μια διαχρονικότητα στην ελληνική ιστορία, δεν είναι πάντα και παντού παρόντα, ούτε είναι αυτά αναγκαστικά οι άμεσες αιτίες των εκάστοτε χρεοκοπιών – ούτε συναντάμε πάντα τις ίδιες αιτίες, άλλωστε. Μπορεί δε να ξεχωρίσει κανείς περιόδους όπου κράτος και κοινωνία επιδεικνύουν μια αγαστή συνεργασία για την επίτευξη του κοινού καλού. Η εντυπωσιακή πολεμική κινητοποίηση, για παράδειγμα, το φθινόπωρο του 1940, στον ελληνοϊταλικό πόλεμο δεν έχει χαρακτηριστεί άδικα ως “έπος”, αν σκεφτεί κανείς πόσο αποτελεσματικά και γρήγορα αντέδρασε το κράτος στην επίθεση του Μουσολίνι (μάλιστα, ενός τυπικά υπέρτερου εχθρού), και με πόσο ενθουσιασμό και αυταπάρνηση ανταποκρίθηκε η κοινωνία, τόσο οι ελίτ όσο και ο απλός λαός σε αυτή την πρόκληση. Το ίδιο μπορεί κανείς να πει και για την ωριμότητα, από όλες τις πλευρές, της διαχείρισης των προκλήσεων στην περίοδο της “Μεταπολίτευσης”, δηλαδή των πρώτων μηνών μετά την πτώση της δικτατορίας.  Έτσι κι αλλιώς, εκείνο που συχνά ονομάζουμε “κακοδαιμονίες της φυλής” δεν είναι παρά κι αυτό με τη σειρά του ένα ρητορικό ιδεολόγημα. Οι “κακοδαιμονίες” είναι στην πραγματικότητα ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά μιας αγροτικής κοινωνίας, μιας χώρας περιορισμένων πόρων και δύσκολων γεωγραφικών συνθηκών (ορεινή, κατακερματισμένη, με εκτεταμένες νησιωτικές ζώνες), που βρίσκεται, στον 20ό αιώνα, σε φάση είτε εθνικής ολοκλήρωσης, στον Μεσοπόλεμο, είτε εκσυγχρονισμού, μεταπολεμικά, και αμεσότερης διασύνδεσης με τον εξωτερικό κόσμο Μπορούν άραγε να ισχύουν όλες αυτές οι αφηγήσεις ταυτόχρονα; Δεν αποκλείει μήπως η μια την άλλη, όπως θα το ήθελε η κοινή λογική; Συνηθισμένοι στην επιστήμη να παρατηρούμε την πραγματικότητα μέσα από καθαρά (εργαστηριακά) σχήματα, συχνά μας διαφεύγει η παραδοξότητα της ιστορίας. Οτι δηλαδή τα κράτη και οι κοινωνίες μπορούν κάλλιστα να “προοδεύουν” ακολουθώντας δικούς τους παραπλήσιους δρόμους που συναντιούνται κάθε τόσο με τα πρότυπά τους, για να αποκλίνουν εν συνεχεία ξανά, σε μια ατέρμονη διαδικασία που μοιάζει περισσότερο με ζιγκ ζαγκ παρά με ευθεία, “προοδευτική” πορεία».

Δημήτρης Σωτηρόπουλος
Φάσεις και αντιφάσεις του ελληνικού κράτους στον 20ό αιώνα, 1910 – 2001
Εκδ. Εστία, σελ. 230
Η έκδοση αναμένεται στα μέσα Οκτωβρίου