Ανωνύμου του αρχιτέκτονος

Τι μπορεί να συνδέει ένα κοτέτσι στην εσοχή των βράχων και σκεπασμένο με ελενίτ στην Ολυμπο Καρπάθου με ένα ρακιδιό (μονάδα παραγωγής ρακί με απόσταξη από σταφύλια) στη συνοικία Σιδερά της Οίας στη Σαντορίνη; Και το μεταλλικό κουβούκλιο μιας στάσης λεωφορείου στην Κεφαλονιά με ένα περίπτερο στο Μοναστηράκι;

Είναι όλα τους δημιουργίες της «υποτιμημένης», αν όχι «αγνοημένης», της «δυσφημισμένης και ανάξιας μελέτης» για ολόκληρες δεκαετίες ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Εκείνης με την οποία είμαστε απολύτως εξοικειωμένοι καθώς κυριαρχεί στην καθημερινότητά μας, αλλά καθιερωμένης ως η «φτωχή συγγενής» της επώνυμης αρχιτεκτονικής. Εκείνης που δεν είναι γέννημα των σπουδαγμένων στο Πολυτεχνείο επιστημόνων, αλλά απαίδευτων λαϊκών μαστόρων που πολλές φορές ταυτίζονται με «ανίδεους και καιροσκόπους».

Ολα αυτά τα τόσο ανομοιογενή ως προς την όψη οικοδομήματα αναδεικνύονται από παρίες σε πρωταγωνιστές στη μελέτη «Ανώνυμη αρχιτεκτονική. Μια άρρητη παρουσία», που υπογράφει ο ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Δημήτρης Φιλιππίδης, καρπός πολυετούς έρευνας και καταγραφής όχι μόνο εντός του αστικού πολεοδομικού ιστού, αλλά και του δομημένου περιβάλλοντος των αγροτικών και ημιαστικών κοινοτήτων. Πρόκειται για μια νέα καλαίσθητη έκδοση (σε καλλιτεχνικό σχεδιασμό του Θύμιου Πρεσβύτη) που κυκλοφορεί από το Πολιτιστικό Ιδρυμα Ομίλου Πειραιώς και είναι αφιερωμένη στον σπουδαίο δάσκαλο και επί δεκαετίες επικεφαλής των αναστηλωτικών μελετών των μνημείων της Ακρόπολης, Χαράλαμπο Μπούρα.

Από τον Βόλο ως τα Χανιά κι από το Μακροχώρι Ημαθίας ως την Πάτρα ο Δημήτρης Φιλιππίδης αναζήτησε τις δημιουργίες της ανώνυμης αρχιτεκτονικής, χαρακτηριστική ιδιότητα της οποίας, όπως επισημαίνει, δεν είναι η ανωνυμία. Ανώνυμα είναι τα έργα που δεν έχουν ταυτότητα, κάτι που συμβαίνει συχνά και στα δείγματα της επώνυμης αρχιτεκτονικής των καταρτισμένων δημιουργών. Κι είναι αναρίθμητα εκείνα που δεν έχουν κάποιο διακριτικό σημάδι – τα ανώνυμα –  πλάι στα ουσιαστικά επώνυμα. Το σπίτι με τις Καρυάτιδες επί παραδείγματι στην οδό Ασωμάτων είναι γνωστό τοις πάσι. Ουδείς όμως ξέρει ποιος είναι ο δημιουργός του. Αν έπρεπε να καταταχθεί σε κάποια κατηγορία – επώνυμης ή ανώνυμης αρχιτεκτονικής – πού θα ανήκε; «Αν και “λαϊκό” είναι κατά κάποιο τρόπο “επώνυμη” αρχιτεκτονική έστω και αν δεν αντιπροσωπεύει κάποιο θεωρητικό σχήμα. Εχει όμως πάψει να είναι ανώνυμο. Ξεχωρίζει από τη μεγάλη μάζα των υπολοίπων κτισμάτων της νεοκλασικής Αθήνας, κι αυτό δεν οφείλεται στο ότι συμπτωματικά έγινε διάσημο, άρα διατηρητέο που αποκαταστάθηκε, επειδή το φωτογράφησε ο Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν ή το ζωγράφισε ο Γιάννης Τσαρούχης. Το πιθανότερο είναι εκείνος που το έχτισε να μιμήθηκε την επώνυμη αρχιτεκτονική της εποχής του που συχνά προσέθετε γυναικείες μορφές σε προσόψεις. Ο άγνωστός μας δημιουργός όμως αποφάσισε να χρησιμοποιήσει καθ’ υπερβολή ολόγλυφες μορφές στον εξώστη του, παραπέμποντας απευθείας στο Ερέχθειο, ξεπερνώντας το τυποποιημένο πρότυπο της εποχής του και κερδίζοντας έτσι τον θαυμασμό μας για τη “λαϊκή” του αφέλεια», εξηγεί ο Δημήτρης Φιλιππίδης και επισημαίνει ότι «σε γενικές γραμμές η κατανόηση της πορείας και των εκφάνσεων της ανώνυμης αρχιτεκτονικής είναι αδύνατη χωρίς την παράλληλη προσφυγή στην επώνυμη αρχιτεκτονική. Είναι συγκοινωνούντα αγγεία».

ΑΠΟ ΤΟ 1920. Ο διακεκριμένος επιστήμονας επιχειρεί να εξερευνήσει το δαιδαλώδες πεδίο της ανώνυμης αρχιτεκτονικής ακολουθώντας τρία διαφορετικά νήματα. Πρώτον εξετάζοντας το ζήτημα σε δύο μεγάλες χρονικές περιόδους με συμβολικό σημείο τομής τη δεκαετία του 1920 όταν οριστικοποιήθηκαν τα βόρεια σύνορα της χώρας και διαδόθηκε η χρήση κατασκευών από μπετόν. Δεύτερον με την τριμερή κατάταξη πρωτόγονη -παραδοσιακή – επώνυμη αρχιτεκτονική η οποία προσφέρεται σε κατατάξεις με ιστορικά και όχι ιδεολογικά κριτήρια. Και τρίτον με την αναγνώριση της συνύπαρξης «τυπικού» χαρακτήρα, αντιπροσωπευτικού ενός διαδεδομένου προτύπου και «άτυπου» που χαρακτηρίζει κατά τεκμήριο τα μοναδικά ξεχωριστά δείγματα επώνυμης αρχιτεκτονικής.

Οσο ο αναγνώστης προσπαθεί να παρακολουθήσει τη σκέψη του συγγραφέα, περιπλανάται ταυτοχρόνως σε διαφορετικές γωνιές της Ελλάδας και σε δημιουργίες που χαρακτηρίζονται από σαφή έλλειψη οπτικής ομοιογένειας μέσα από το πλούσιο φωτογραφικό υλικό που πλαισιώνουν την έκδοση (286 εικόνες). Κι ενώ έχει την ευκαιρία να δει με διαφορετικό τρόπο και σε ένα διαφορετικό πλαίσιο όλα εκείνα τα οικοδομήματα τα οποία συναντά καθημερινά διαπιστώνει ότι απουσιάζει έντονα ο λόγος των ίδιων των δημιουργών. Ανώνυμοι και άφωνοι, λοιπόν, οι μάστορες που κατάφεραν να αφήσουν τη σφραγίδα τους σε μια κοινωνία στέρησης όπου επικρατούσε η ηθική της οικονομίας των υλικών και των μέσων και αργότερα η μαζική αρχιτεκτονική; «Δεν γνωρίζουμε τι λένε οι πρωταγωνιστές, αλλά ό,τι έχει διυλιστεί από καταγραφές και ερμηνείες άλλων. Δεν γνωρίζουμε τι είπαν οι δημιουργοί μιας παράγκας ή ο πρόσφυγας ιδιοκτήτης της αλλά τι είπε ο Πικιώνης όταν κοιμήθηκε στο χωμάτινο δάπεδό της ένα βράδυ της δεκαετίας του ’50 στη Θεσσαλονίκη μαζί με τον τότε μαθητή του Δημήτρη Φατούρο», παραδέχεται ο Δημήτρης Φιλιππίδης, ο οποίος προτείνει «να δούμε την ανώνυμη αρχιτεκτονική όχι ως καθαρά αισθητικό αντικείμενο ή ως οικοδομική δραστηριότητα του κοινωνικού περιθωρίου χωρίς χρονική ένταξη αλλά ως συνεκτική ενότητα δημιουργίας με ιστορική υπόσταση που διακλαδίζεται προς διάφορες κατευθύνσεις». Και χωρίς να επιχειρεί να την ηρωποιήσει και ενώ προσπαθεί να λύσει παρεξηγήσεις και να την τοποθετήσει στον αξιολογικό χάρτη σε μια καλύτερη σαφώς θέση από αυτήν που κατέχει ως σήμερα εν κατακλείδι αποφαίνεται πως η ανωνυμία στην αρχιτεκτονική είναι μια κατασκευή της φαντασίας. Δεν υφίσταται.