«Ο Γεζόφ είναι μέσα μας»

Η προηγούμενη συλλογή του, με τίτλο «Λευκή Ελλάδα», μελοποιείται αυτή την περίοδο από τον Δημήτρη Καμαρωτό για το Ελληνικό Φεστιβάλ. Στο μεσοδιάστημα ο Γιώργος Βέλτσος εξέδωσε τον «Κύκλο της Αχμάτοβα» στην Περισπωμένη, με έμπνευση από την κορυφαία ρωσίδα ποιήτρια. Επειδή «η ποίηση είναι επιτάφιος θρήνος». Αντί συνέντευξης, του ζητήσαμε να συμπληρώσει τις «ανοιχτές» ερωτήσεις που ακολουθούν για την ποίηση.

Η Αχμάτοβα επιβιώνει το 2019… Εμείς επιβιώνουμε το 2019. Η Αχμάτοβα, δηλαδή η ποίηση, επιβεβαιώνει τη δική μας θλίψη για τη ζωή που κάνουμε. Κι όταν λέω ποίηση, εννοώ έναν ποιητικό, δηλαδή αφιλοκερδή τρόπο ζωής που ενδεχομένως είναι πολύ σκληρός προς τους άλλους. Αλλά για να συμβεί αυτό πρέπει ο ποιητής «να ανυψωθεί τόσο απότομα, όσο ένα φάντασμα πάνω από ένα φέρετρο». Ε, λοιπόν, έτσι ανυψώθηκε για μένα το φάντασμα της Αχμάτοβα, πάνω από το φέρετρό μου, μετά από μια δοκιμασία που είχα τον Μάρτιο. Εγραψα τον Κύκλο μέσα στον κύκλο ζωής και θανάτου, σε έναν μήνα. Ακριβέστερα, χάραξα σ’ ένα κομμάτι χαρτί την περιφέρεια αυτού του φαύλου κατά τα άλλα κύκλου, με διαβήτη μου το ποίημα. Σαν ένα παιδικό τρενάκι που γυρίζει γύρω γύρω στο δωμάτιο χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε από πού ξεκίνησε και προς τα πού πάει. Αυτή η πολύ σοβαρή σχέση του ποιήματος με τη ζωή και τον θάνατο είναι Ο κύκλος της Αχμάτοβα.

Ο Κύκλος της Αχμάτοβα περιλαμβάνει και τη δική μου ποιητική αγωνία… Η δική μου ποιητική (το «αγωνία» περιττεύει) περιλαμβάνει όλους τους κύκλους ποιημάτων που έχω γράψει για την αγωνία των ηρωίδων μου, όπως η Ηλέκτρα, η Ιφιγένεια, η Φαίδρα. Και φυσικά η Ελλάδα.

Απευθύνω τον Κύκλο… Δεν θα έπρεπε – ενώ θα έπρεπε – να πω: στον εαυτό μου. Το απευθύνω κυρίως σ’ Αυτήν. Σκέφτηκα μάλιστα, όταν ταχυδρομούσα το μικρό αυτό βιβλίο από τις εκδόσεις Περισπωμένη, ότι στον φάκελο έχω το κομμένο αφτί του Βαν Γκογκ, για όσους δεν ακούν. Ξέρετε ότι ο Βαν Γκογκ μετά τον αυτοακρωτηριασμό του άφησε το αφτί, που μόλις είχε κόψει, στην τουαλέτα, στο μέρος, γράφει ο Μπατάιγ, που «για την καλή κοινωνία θεωρείται το πιο απεχθές».

Με κάθε μας λέξη αυτοβιογραφούμαστε. Το κεντρικό αυτοβιογραφικό στοιχείο στη νέα συλλογή είναι…Το όνομα. Αννα! Είναι το όνομα της μάνας μου όταν τη φώναζαν στην Εντατική οι γιατροί «κυρία Αννα, κυρία Αννα» για να μην πέσει σε λήθαργο. «Αννα, μην κοιμηθείς…» είναι ο στίχος που συνοψίζει το έργο μου. Δεν είναι όμως μόνο το όνομα της Αννας αλλά και της Ζέφης και της Δήμητρας και της Κατερίνας. Της Ζέφης Δαράκη, που με βεβαιώνει ότι το ποίημα «περιπλέει τον εαυτό του», αφού προηγουμένως μας αποχαιρετήσει για πάντα (Το χαμένο ποίημα, Νεφέλη, 2018).

Ο Γεζόφ στην εποχή μας… είναι μέσα μας. Είναι το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σ’ έναν άνθρωπο, περισσότερο και από το να απαγορεύεται να μιλήσει: να αυτολογοκρίνεται. Να φοβάται την έκφραση όχι μόνο για να μη χάσει τη δουλειά του αλλά και για να μην εκτεθεί στην κρυμμένη ευαισθησία του. Ως εάν να είναι κάτι το απαγορευμένο η ευαισθησία στην ισοπεδωμένη κοινωνία που ζούμε. Δεν ξέρει – δεν ξέρουμε – πως ό,τι μπορούμε μόνο να το αισθανθούμε, μετασχηματίζεται σε σκέψη χωρίς να παύει να είναι αίσθημα. Γι’ αυτό πιστεύω ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι ρηχοί. Δεν αισθάνονται, δεν σκέφτονται. Δεν γράφουν, δεν διαβάζουν. Η «περίοδος του σκαντζόχοιρου», η «Γεζόφσινα», δηλαδή οι μεγάλες εκκαθαρίσεις του 1936-38, συμβαίνουν καθημερινά χωρίς να απαιτείται ούτε εξορία ούτε εκτέλεση. Δέστε τον νόμο περί απολύσεων και τα λέμε…

Οι πολιτικές μου παρεμβάσεις είναι… άσφαιρες! Η γλώσσα που χρησιμοποιώ στην εφημερίδα είναι εσκεμμένα αλληγορική, υπαινικτική, ειρωνική. Πιστεύω όμως ότι αυτό είναι το όπλο για να πολιτεύομαι σήμερα όπου όλα έχουν ειπωθεί με τον πιο επαναλαμβανόμενο και πληκτικό τρόπο.

Γράφω… γιατί δεν μπορώ να κάνω αλλιώς. Και δεν μπορώ να μην απαντώ στην ερώτηση διότι δεν με πείθει καμία απάντηση. Γράφω γιατί πρέπει.

Προσπαθώ να διατηρώ μια παιδικότητα σε μια κοινωνία μεγάλων… Σας απαντώ με μία ακόμη αναφορά στον ποιητή Φίλιπ Λάρκιν: «Αν είσαι πιο ενδιαφέρων σαν παιδί απ’ ό,τι σα μεγάλος ποιος ο λόγος να μεγαλώσεις;». Αυτό το παιδί είναι που γράφει το ποίημα:

Και πώς να συγκριθώ

ενώ αποτυγχάνω

τον δρόμο χάνοντας

ανάμεσα στα ωραία σου βυζιά

και την ισχαιμική σου μύτη, πώς

φορώντας τον βαφτιστικό σταυρό

της Μέλπως Αξιώτη

όπως παλιά

κατέβαινε Σαρακοστή το εικόνισμα

απ’ την Ανω-Μερά

και οι γολέτες στον Ορνό

απ’ τη Ρωσία;

Σήμερα, η παραλία του Ορνού στη Μύκονο, όπου ακόμα διατηρούνται τα κανόνια μπηγμένα ανάποδα στην άμμο – δέστρες για τα μπρίκια απ’ τη Ρωσία -, είναι ένα Λας Βέγκας που τον χειμώνα νεκρώνεται και καταρρέουν από την υγρασία τα κακοχτισμένα ενοικιαζόμενα. Σήμερα ποιος ξέρει ότι η μπρούντζινη προτομή της δικής μου Αχμάτοβα, χωμένης σ’ ένα σοκάκι της Χώρας, φιλοτεχνήθηκε στη μνήμη της συμπατριώτισσάς μου Μέλπως Αξιώτη, θυμίζοντάς μου το έργο της που με οδηγεί στο να πω κι εγώ αυτό που στο πρώτο ποίημα για την Αχμάτοβα ονομάζω «Μπορώ»; Οταν τη ρωτώ «αν αντέχει στο φέρετρο της χώρας μου να ακουμπά», μου απαντά «μπορώ», όπως απάντησε η Αχμάτοβα στο Ρέκβιέμ της στη γυναίκα που την αναγνώρισε στην ουρά, μπροστά στις φυλακές του Λένινγκραντ και που τη ρώτησε:

– Κι αυτό μπορείτε να το περιγράψετε;

Κι εγώ της είπα:

– Μπορώ.

Γιώργος Βέλτσος
Ο κύκλος της Αχμάτοβα
Εκδ. Περισπωμένη, σελ. 24
Τιμή: 5,50 ευρώ