Αρχαία ευρήματα, νέες μάχες

Καθυστέρηση ή λύση που θα επιτρέψει επιτέλους στο μετρό Θεσσαλονίκης από έργο-φάντασμα να μετατραπεί σε έργο πνοής για την πόλη; Παράπλευρη απώλεια της τάσης για επιστροφή στην κανονικότητα ή θύμα μιας αριστερής πολιτικής που λησμόνησε ότι ταύτιζε τις αρχαιότητες με τον εθνικισμό και τις μετατρέπει σε προπύργιο της αντιπολιτευτικής του στρατηγικής για δεύτερη φορά μέσα σε λιγότερο από έναν μήνα;

Τι κρύβεται τελικά πίσω από τη νέα διαμάχη που έχει ξεσπάσει με φόντο τα ευρήματα στον σταθμό Βενιζέλου; Ποιος θα βγει κερδισμένος αν το βυζαντινό σταυροδρόμι (τέλη 6ου – αρχές 7ου αι.) παραμείνει στη θέση του σε ποσοστό 91% – δηλαδή περί τα 1.260 τ.μ. – και ο σταθμός κατασκευαστεί κάτω από τα 6,8 μ., κάτω δηλαδή από το επίπεδο όπου εντοπίστηκαν τα αρχαία, όπως εγκρίθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο το 2017; Και ποιος θα ωφεληθεί αν οι αρχαιότητες αποσπαστούν, κατασκευαστεί ο σταθμός και επανέλθουν σε ποσοστό 85% στην αρχική τους θέση; Ποια λύση θα επιτρέψει στους συρμούς του μετρό να μπουν γρηγορότερα στις ράγες και ποια θα κοστίσει λιγότερο;

Θα χάσει την αυθεντικότητά του ο «θησαυρός κοσμικής αρχιτεκτονικής, που πάνω του περπάτησε και ο Αγιος Δημήτριος» αν μετακινηθεί και επανατοποθετηθεί όπως υποστηρίζει ομάδα αρχαιολόγων και πολιτών πρωτοστατούντος τους τέως δημάρχου Γιάννη Μπουτάρη; Δεν αγαπούν τα αρχαία όσοι τάσσονται υπέρ της άλλης λύσης; Το τοπίο είναι θολό και ουδείς δίνει – ως τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές – σαφείς απαντήσεις. Το βέβαιο είναι πως η πρόοδος του έργου είναι σχεδόν μηδενική. Και πως το εθνικό μας σπορ – ο διχασμός – βρήκε και πάλι πεδίον δόξης λαμπρόν καθώς ακόμη και στις περιπτώσεις που ο συνδετικός σύνδεσμος «και» καταφέρνει να υποσκελίσει το διαζευκτικό «ή», εκείνο τελικά πάλι καταφέρνει να υπερτερεί. Και έτσι ενώ και στις δύο περιπτώσεις έχουμε πίστη στο δόγμα «Και μετρό και αρχαία», τελικώς ο τρόπος της συνύπαρξης είναι εκείνος που προκαλεί τριβές και καθυστερήσεις αφήνοντας πίσω του μερικούς μεγάλους χαμένους: το έργο, την πόλη και τους κατοίκους της, οι οποίοι ταλαιπωρούνται τόσο ως προς τις μετακινήσεις τους όσο και οικονομικά, και την επιστήμη της Αρχαιολογίας, καθώς σε κάθε ανάλογη αντιπαράθεση δημιουργείται χώρος για όσους τη θεωρούν τροχοπέδη στην ανάπτυξη.

Τι άλλαξε όμως από τον Δεκέμβριο του 2014, όταν η Αττικό Μετρό, ο Δήμος Θεσσαλονίκης και τα μέλη του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου κατάφεραν να συμφωνήσουν ότι η καλύτερη λύση είναι η απόσπαση και η επανατοποθέτηση των ευρημάτων σε ποσοστό που έφτανε το 85% έως το 2015; Τότε δηλαδή που ο αναπληρωτής υπουργός Πολιτισμού Νίκος Ξυδάκης ανέπεμψε το θέμα στο ΚΑΣ; Και τι άλλαξε πάλι ως τη νέα απόφαση του 2017; Η κυβέρνηση και η σύνθεση του ανώτατου συμβουλίου. Η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ είχε ως συμμάχους της πολλούς αρχαιολόγους που αγωνίζονταν για την κατά χώρα παραμονή του ευρήματος. Και τότε η Νέα Δημοκρατία από τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης  τασσόταν υπέρ της άλλης λύσης, όπως άλλωστε προέβλεπαν και οι υπουργικές αποφάσεις που είχαν εκδοθεί επί των κυβερνήσεών της. Η πρώτη μάλιστα δεν προέβλεπε απλώς την απόσπαση αλλά και τη μεταφορά τους στο Στρατόπεδο Παύλου Μελά (ή και σε άλλη θέση).

Οι αποφάσεις ανατράπηκαν – λίγο έλειψε κάποια στιγμή να καταργηθεί και εντελώς ο σταθμός – και η αντιπαράθεση για το ποιος ενδιαφέρεται περισσότερο για τα αρχαία με διαλείμματα επανερχόταν στο προσκήνιο. Χωρίς ωστόσο να υπολογίζει κανείς εκ των αντιμαχομένων – και κυρίως των αρχαιολόγων, ειδικότερα δε όσων είχαν την ευκαιρία να επηρεάζουν τις αποφάσεις – ότι δεν είχαν αντιδράσει αναλόγως όταν έγινε η χάραξη του μετρό. Τότε που τα αρμόδια στελέχη του υπουργείου Πολιτισμού είχαν προβλέψει με ακρίβεια τι θα βρεθεί σε κάθε σημείο από το οποίο θα περνούσε ο μετροπόντικας και είχαν κρούσει εγκαίρως τον κώδωνα του κινδύνου. Τώρα όλοι απλώς αντιπαρατίθενται για τον τρόπο που θα επιλεγεί για να σφουγγαρίσουν το χυμένο γάλα.

Αγία Σοφία

Πολύ σημαντικές – για ορισμένους σημαντικότερες από εκείνες του σταθμού Βενιζέλου – είναι οι αρχαιότητες που έχουν βρεθεί στον σταθμό της Αγίας Σοφίας. Γι’ αυτές όμως ουδέποτε ετέθη ζήτημα. Αντιθέτως εξ αρχής αποφασίστηκε η απόσπαση και (εν μέρει) επανατοποθέτησή τους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το μνημειακό κρηναίο οικοδόμημα του 4ου αι. σχήματος Π που βρισκόταν σε χρήση τουλάχιστον ως τον 7ο αι. και κοσμούνταν με ημικυκλικές κόγχες. Πρόκειται, όπως λένε οι αρχαιολόγοι, για το πλέον επιβλητικό και πολυτελές αρχιτεκτόνημα του είδους που έχει αποκαλυφθεί ως σήμερα στη Θεσσαλονίκη. Εντυπωσιακές είναι και οι δυο ημικυκλικές μαρμαρόστρωτες πλατείες του 4ου αι. μαζί με ένα ακόμη τμήμα της περίφημης βυζαντινής λεωφόρου decumanus maximus, της οποίας τμήμα μήκους 72,8 μ. και πλάτους 7,5 μ. είχε βρεθεί στο σημείο και είχε αποξηλωθεί το 2012 για την κατασκευή υπόγειου αγωγού, αλλά και η έπαυλη πιθανόν αξιωματούχου με τα ψηφιδωτά στο λουτρό – ένα μάλιστα με παράσταση της Αφροδίτης.

Από πού προκύπτει το «δεν μετακινούνται»;

Μιχάλης Τιβέριος, ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ

Η έλλειψη ορθής σκέψης και κοινής λογικής, γνωρίσματα με αισθητή παρουσία στη ζωή των Νεοελλήνων, δεν ήταν δυνατόν να λείψουν και στις εργασίες κατασκευής του μετρό Θεσσαλονίκης, και πιο συγκεκριμένα σ’ αυτές του σταθμού Βενιζέλου. Ως γνωστόν, σε αυτόν βρέθηκε τμήμα της κεντρικής οδικής αρτηρίας της αρχαίας πόλης. Λαμβάνοντας υπόψη όλους τους παράγοντες που σχετίζονται με ένα τέτοιο εύρημα, όπως χρόνος και κόστη κατασκευής, η τύχη των ίδιων των αρχαίων κ.ά., κρίθηκε ως η πιο ενδεδειγμένη λύση η προσωρινή απόσπαση των αρχαιοτήτων αυτών έως ότου κατασκευαστεί ο σταθμός και εν συνεχεία η επανατοποθέτησή τους σε ποσοστό 80%-85%. Ωστόσο η λύση αυτή προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, προεξάρχοντος του προηγούμενου δημάρχου. Με βασικό επιχείρημα ότι οι σπουδαίοι αρχαίοι δρόμοι «δεν μετακινούνται» (από πού προέκυψε το συμπέρασμα αυτό;), οι διαμαρτυρόμενοι πέτυχαν να αλλάξουν δύο ειλημμένες αποφάσεις του ΚΑΣ, οι οποίες είχαν υιοθετήσει την παραπάνω λύση, και προώθησαν μια άλλη λύση, σύμφωνα με την οποία οι αρχαιότητες θα παρέμεναν αμετακίνητες.

Γρήγορα ωστόσο αποδείχτηκε ότι το ενδιαφέρον για τις αρχαιότητες που επέδειξαν όσοι πρωτοστάτησαν στην επιβολή της δεύτερης λύσης ήταν μάλλον υποκριτικό. Οι αρχαιότητες που βρέθηκαν λίγο αργότερα κατά τις εργασίες κατασκευής του σταθμού Αγίας Σοφίας ήταν πολύ πιο σημαντικές από αυτές του σταθμού Βενιζέλου. Ενδεικτικά μεταφέρω ορισμένες περιγραφές των αρχαιοτήτων αυτών, όπως π.χ. ενός κρηναίου οικοδομήματος, από τους ίδιους τους ανασκαφείς στον πολυτελή τόμο με τίτλο «Mετρό-ντας την Ιστορία της Θεσσαλονίκης» που εξέδωσε πρόσφατα η Αττικό Μετρό ΑΕ με επιμέλεια Π. Αδάμ – Βελένη και Ι. Μυλόπουλου και φωτογραφίες Ο. Κουράκη: «Το μνημειακό αυτό κρηναίο οικοδόμημα αποτελεί το πλέον επιβλητικό και πολυτελές αρχιτεκτόνημα του είδους, ως προς τις διαστάσεις και την κατάσταση διατήρησής του, που έχει αποκαλυφθεί μέχρι σήμερα στη Θεσσαλονίκη». Επιπλέον πολύ χαρακτηριστική είναι η περιγραφή για το σύνολο των κτισμάτων που αποκαλύφθηκαν στον ίδιο σταθμό: «Οι επιβλητικές αυτές αρχιτεκτονικές διαμορφώσεις του δημόσιου χώρου – πλατείες, στοές και κρήνες / νυμφαία – στην πορεία των κεντρικών οδών υλοποιήθηκαν ως μεγάλα οικοδομικά προγράμματα και αποτελούν την τελευταία μνημειακή εικόνα (της Θεσσαλονίκης) της ύστερης αρχαιότητας». Με τα δεδομένα αυτά θα έπρεπε ο τότε δήμαρχος και οι συν αυτώ, που είχαν δείξει τόση ευαισθησία και φροντίδα για τον αρχαίο δρόμο της Βενιζέλου, να διατυμπανίσουν προς τους αρμοδίους ότι τα παραπάνω αρχαία, για λόγους πολύ πιο σοβαρούς από εκείνους των αρχαίων της Βενιζέλου, «δεν μετακινούνται». Οχι μόνον δεν συνέβη αυτό, αλλά αντιθέτως τήρησαν και σιγήν ιχθύος. Στην περίπτωση αυτή, εκτός των άλλων, αρχαιότητες απομακρύνθηκαν οριστικά, ενώ άλλες προσωρινά για να επανατοποθετηθούν αργότερα, μετά την αποπεράτωση του σταθμού (ανάμεσά τους και το μοναδικό κρηναίο οικοδόμημα). Οι δικαιολογίες που δόθηκαν για όλα τα παραπάνω είναι… για μικρά παιδιά.

Αλλά γιατί ύστερα από περίπου τέσσερα χρόνια από τότε που ελήφθη η απόφαση για τη δεύτερη λύση δεν έχει κατασκευαστεί ο σταθμός Βενιζέλου; Το σχέδιο της λύσης αυτής που εγκρίθηκε από το ΚΑΣ (υπενθυμίζω ότι το θέμα το ξαναέφερε την τρίτη φορά στο ΚΑΣ όχι υπουργός εκλεγμένης κυβέρνησης, αλλά υπηρεσιακής – …αχ, Ελλάδα!) δεν έχει ημερομηνία λήξης του όλου έργου και επιπλέον δεν γίνεται σ’ αυτό καμία νύξη για το πόσο θα κοστίσει στον έλληνα φορολογούμενο. Πρόκειται για ένα πιθάρι δίχως πάτο τόσο ως προς τα κόστη όσο και ως προς τη χρονική διάρκεια κατασκευής του όλου έργου (αυτό είναι βούτυρο στο ψωμί των εργολάβων και όχι βεβαίως, όπως ελέχθη, η τελική επιλογή της πρώτης λύσης την οποία εξήγγειλε ο Πρωθυπουργός). Και κάτι τελευταίο: το εγκριθέν σχέδιο της λύσης αυτής δεν φέρει καμία υπογραφή μηχανικού – κατασκευαστή. Είναι ανυπόγραφο! Πώς πέρασε από το ΚΑΣ το 2015, ρωτήστε τους τότε αρμοδίους.

Η μετακίνηση θα τραυματίσει το μνημείο

Μαρία Βλαζάκη, τέως γεν. γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού

Μετά από σειρά υπουργικών αποφάσεων (2013, 2014, 2015 και 2017) βρέθηκε και άρχισε να υλοποιείται η τεχνική λύση ώστε το μοναδικό βυζαντινό σταυροδρόμι που αποκαλύφθηκε στον σταθμό Βενιζέλου του μετρό Θεσσαλονίκης να διατηρηθεί ακέραιο στη θέση του. Αυτή η ευτυχής κατάληξη ήταν αποτέλεσμα αγαστής συνεργασίας του ΥΠΠΟΑ, του υπουργείου Υποδομών, του Δήμου Θεσσαλονίκης, της ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΕ και του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων και έγινε δεκτή με ενθουσιασμό και ανακούφιση από την επιστημονική κοινότητα και τον κόσμο της Θεσσαλονίκης ως παράδειγμα προς μίμηση για τη γόνιμη συνύπαρξη σημαντικών αρχαιοτήτων και μεγάλων τεχνικών έργων!

Η μετακίνηση και επανατοποθέτηση ενός μνημείου ως έσχατη λύση ανάγκης μπορεί να εφαρμοστεί στην περίπτωση μιας απλής συνεκτικής κατασκευής, π.χ. ενός απλού ταφικού μνημείου ή ενός ναΐσκου. Ομως, όταν πρόκειται για ένα πολυσύνθετο μνημειακό σύνολο, δηλαδή ένα εντυπωσιακό τμήμα των κύριων οδών της αρχαίας Θεσσαλονίκης, μαζί με το τετράπυλο, στοές, μια μαρμαρόστρωτη πλατεία, όψεις παράπλευρων κτιρίων, ποικίλες διαμορφώσεις και υπόγεια δίκτυα, είναι αναπόφευκτο η οποιαδήποτε μετακίνηση να ακρωτηριάσει και να τραυματίσει το μνημείο, καταστρέφοντας σημαντικά στοιχεία του και αφανίζοντας την αυθεντικότητά του.

Τη στιγμή που βρέθηκε τεχνική λύση για τη διατήρηση του μνημείου στη θέση του και την κατασκευή του σταθμού Βενιζέλου, και μάλιστα έχει ήδη ξεκινήσει η εφαρμογή της, θεωρώ τουλάχιστον παράλογη και ανεξήγητη την αναγγελία για επιστροφή σε προηγούμενες αποφάσεις, μόνο και μόνο επειδή άλλαξε η κυβέρνηση, για ρεβανσιστικούς λόγους σβήνεται ό,τι έχει επιτευχθεί έως σήμερα και επανερχόμαστε στο 2014, σε μια επιλογή τραυματική και εντέλει καταστροφική για τα μνημεία.

Τον Ιανουάριο του 2013 αποφασίστηκε το μνημειακό σύνολο να αποσπαστεί και να εκτεθεί στο στρατόπεδο Παύλου Μελά! Αυτό παρουσιάστηκε τότε ως η μόνη διέξοδος στα ανυποψίαστα μέλη του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Τον Ιανουάριο του 2014, και μετά τη γενική κατακραυγή και την αναστολή της υπουργικής απόφασης από το ΣτΕ, το ΚΑΣ, σε μια μαραθώνια συνεδρία με έντονες αντιπαραθέσεις και συνεχή εμπόδια, γνωμοδότησε με οριακή πλειοψηφία την απόσπαση, μεταφορά και επανατοποθέτηση του πολυσύνθετου μνημειακού συνόλου και εκδόθηκε η συνακόλουθη απόφαση. Ομως, στη συνέχεια, όσα μέλη του Συμβουλίου πήγαν στη Θεσσαλονίκη και είδαν το μνημειακό σύνολο, όπως και όλοι οι υπόλοιποι που το είχαν επισκεφτεί κατά καιρούς, διαπίστωσαν αμέσως το μέγεθος, το πολυσύνθετο και κυρίως την τεράστια σημασία του και αντιλήφθηκαν την αδήριτη ανάγκη της διατήρησής του στη θέση του. Ετσι φτάσαμε στην υπουργική απόφαση του 2015 για κατά χώραν διατήρηση του μνημείου, αλλά και την κατασκευή του σταθμού, σύμφωνα με την τεχνική μελέτη που εκπονήθηκε και εγκρίθηκε το 2017και ήδη ξεκίνησε να εφαρμόζεται.

Η επιχειρηματολογία σε σχέση με την απόφαση του ΣτΕ του 2016 και σε σχέση με τις αρχαιότητες του σταθμού της Αγίας Σοφίας δεν ευσταθεί. Η απόφαση του ΣτΕ για τη μετακίνηση των αρχαιοτήτων αναφέρεται στο θέμα πριν βρεθεί η τεχνική λύση, ενώ η περίπτωση του σταθμού της Αγίας Σοφίας είναι διαφορετική.

Ο αρχαιολογικός νόμος είναι σαφής στην περίπτωση μετακίνησης ακίνητου μνημείου! Ετσι πιστεύω ότι δεν υπάρχει κανένα περιθώριο επιστροφής στη λύση της απόσπασης. Οι μοναδικές αρχαιότητες της Βενιζέλου πρέπει να διατηρηθούν στη θέση τους, να προστατευτούν και να αναδειχθούν. Αυτό είναι υποχρέωση του κράτους προς την πολιτιστική κληρονομιά, αλλά και προς τους πολίτες της Θεσσαλονίκης.