Ο «επιμελής μαθητής» που έγινε Πρωθυπουργός

Στο βιβλίο «Leadership: in turbulent times» (Ηγεσία σε ταραχώδεις καιρούς) του 2018 η Ντόρις Κερνς Γκούντγουιν βάζει στο μικροσκόπιο την πολιτική διαδρομή τεσσάρων αμερικανών προέδρων. Με τον τρόπο τους προσωποποιούν τις αρχές της αποτελεσματικής ηγεσίας εν καιρώ δημοκρατίας και εκπέμπουν διαχρονικά μηνύματα για ευαίσθητους δέκτες. Τόσο μακριά, τόσο κοντά, ήταν το βιβλίο που διάβαζε πρόσφατα ο έλληνας Πρωθυπουργός. Αναπόφευκτα θα παρατήρησε και ορισμένους από τους μεσότιτλους που συνοδεύουν κάθε κεφάλαιο: «Παραδέξου πότε οι λανθασμένες πολιτικές χρειάζονται αλλαγή κατεύθυνσης» (Αβραάμ Λίνκολν), «Χρησιμοποίησε την ιστορία για να δώσεις προοπτική» (Θεόδωρος Ρούζβελτ), «Δείξε στους ανθρώπους σου τι μπορούν να περιμένουν και τι περιμένεις από αυτούς» (Φραγκλίνος Ρούζβελτ), «Να ξέρεις για τι και πότε τα ρισκάρεις όλα» (Λίντον Τζόνσον).

Τα μοντέλα ηγεσίας δεν φτιάχνονται με πατρόν ιστορικότητας ούτε με κοπτοραπτική τσιτάτων. Το γεγονός, όμως, ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναζητά αναφορές στη διαχρονία τους αποτελεί ήδη ένα συστατικό του δικού του μοντέλου. Απόφοιτος του Χάρβαρντ (Κοινωνικές Επιστήμες, Διοίκηση Επιχειρήσεων) και του Στάνφορντ (Διεθνείς Οικονομικές Σχέσεις), είναι εξοικειωμένος από την αρχή της παραγωγικής ηλικίας με το τεχνοκρατικό «δόγμα»: ανάλυση λόγου και δεδομένων, διαγράμματα, προθεσμίες, αποδόσεις. Σ’ αυτή τη μήτρα της πανεπιστημιακής τεχνογνωσίας θα μπορούσε να ανιχνεύσει κανείς τα πρώτα ίχνη για τις ιδέες του επιτελικού κράτους, της ψηφιακής διακυβέρνησης και του κυβερνητικού business plan. Η εικόνα του Πρωθυπουργού που συναντάται με καθ’ ύλην αρμόδιους υπουργούς ή υφυπουργούς – για τα τροχαία της Κρήτης, εν προκειμένω – δεν εξυπηρετεί μόνο τις επικοινωνιακές ανάγκες της φρέσκιας κυβέρνησης. Απηχεί την ατμόσφαιρα που ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει βιώσει ως φοιτητής και, κυρίως, ως στέλεχος μεγάλων ιδιωτικών επιχειρήσεων.

Σ’ αυτό το σημείο συνήθως η δημοσιογραφική αφήγηση εμφανίζει σαν εφέ σε μονοπλάνο τη λέξη «μπλοκάκι». Και, ναι, μπλοκάκι υπάρχει. Οπως και «αναλύσεις στόχων», τις οποίες οι συνομιλητές του παίρνουν μαζί τους, ασχέτως εάν οι ιδέες που περιέχουν καταλήξουν σε εφαρμογή. Ο ίδιος επιμένει στον διαχωρισμό χαμηλής πολιτικής (politics) και στρατηγικής (policy), την οποία, εκτός άλλων, αναζητά στους τίτλους της σύγχρονης βιβλιοπαραγωγής για την ψηφιακή οικονομία ή την 4η Βιομηχανική Επανάσταση. Η εικόνα του «επιμελούς μαθητή» είναι, άλλωστε, εκείνη που τον κρατά σε διακριτή απόσταση από τη θεωρία της χαρισματικής ηγεσίας. Ως αντιστάθμισμα, επιχειρεί να αποκωδικοποιήσει τα αιτήματα της βάσης («επιστροφή στην κανονικότητα», «εργασία με εντιμότητα») ακούγοντας δεκάδες απόψεις.

ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ. Το ύφος της ηγεσίας του έχει «προϊστορία». Ως ιδρυτική στιγμή μάλιστα μπορεί να θεωρηθεί όχι η εκλογή από τη βάση. Αλλά η εκπεφρασμένη άρνησή του να ψηφίσει για Πρόεδρο της Δημοκρατίας τον Προκόπη Παυλόπουλο, τον οποίο είχε προτείνει ο ΣΥΡΙΖΑ το 2015. Χωρίς να απομακρυνθεί από το μαντρί, οριοθέτησε τον χώρο πάνω στον οποίο μπορούσε να χτίσει ηγετικό προφίλ. Είναι μια άρνηση στην οποία πολλοί δεν έδωσαν σημασία, αλλά τη θυμήθηκαν όταν ο Μητσοτάκης απευθύνθηκε σε ακροατήρια ομόκεντρα του κομματικού πυρήνα, σε πείσμα της «συμβολοκρατίας». Στην απόλυτη σύγκριση του εγχώριου Game of Thrones: ο Γιώργος Παπανδρέου πήρε το κόμμα χρησιμοποιώντας το δαχτυλίδι του ονόματός του, ενώ ο Μητσοτάκης κέρδισε τις εσωκομματικές εκλογές υπονομεύοντας την επιρροή του δικού του.

Το ύφος βρίσκεται προφανώς εν εξελίξει. Αλλά είναι ήδη εμφανές ότι ο νυν πρωθυπουργός αφιέρωσε ζωτικό χρόνο από την εποχή της αντιπολίτευσης για να προετοιμάσει τη «μετάβαση εξουσίας». Εχοντας λάβει υπόψη του και τις ενστάσεις της αντιπολίτευσης για το περιβόητο «συγκεντρωτικό κράτος». Ακόμη και ο αντίλογος, πάντως, εντοπίζεται στη μεγάλη δεξαμενή ιδεών απ’ όπου – δυνητικά – αλιεύει. Είναι οι Κέβιν Φεδερστόουν και Δημήτρης Παπαδημητρίου που έχουν εκφράσει την αντίληψη ότι το ελληνικό μοντέλο διακυβέρνησης είναι πρωθυπουργοκεντρικό, αλλά ο βασιλιάς του γυμνός. Οτι στερείται στοιχειώδεις διοικητικές δομές για τον αποτελεσματικό συντονισμό των υπουργείων, τη χάραξη, εφαρμογή και αξιολόγηση των κυβερνητικών πολιτικών και την ουσιαστική ενημέρωση των Πρωθυπουργού. Πρόκειται για ένα σύστημα που αυτοαναφλέγεται σε κάθε κυβερνητική εκλογή για να ξαναχτιστεί εκ θεμελίων. Η εσωτερική λογική του επιτελικού κράτους, λοιπόν (με όλα τα γράψε – σβήσε της τελευταίας στιγμής), δεν ήταν η μετατροπή σε μια εκδοχή ημιπροεδρικού. Με το νέο λογισμικό ο Μητσοτάκης έδωσε τα εργαλεία στο κέντρο του συστήματος: δηλαδή, στον εαυτό του.

Το ύφος διακυβέρνησης πρέπει να έχει τελικά και μέλλον. Και ο άγραφος κανόνας λέει ότι κρίνεται από το οξυγόνο που παρέχει στα υποσυστήματά του – στη λειτουργική σχέση μεταξύ ηγέτη και «Δυτικής Πτέρυγας», ώστε να προσαρμόζονται κάθε φορά στο πολιτικό momentum. Εδώ ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει τοποθετήσει τις απαραίτητες θεσμικές δικλίδες, αλλά και «επιταχυντές» της νεότερης γενιάς, προσδοκώντας οφέλη από την ώσμωση με την κοινωνία. Ενδεικτικά και μόνο: ο Παναγιώτης Πικραμμένος προέρχεται από την εποχή της πατρικής ηγεμονίας και το νομικό γραφείο του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης ταυτίζεται με την «αποτελεσματική Κεντροαριστερά» που άσπρη ή μαύρη, αρκεί να πιάνει ποντίκια. Ο Θανάσης Κοντογεώργης, γενικός γραμματέας Συντονισμού Εσωτερικών Πολιτικών, είχε στήσει τη «Νεολαία Σημίτη» και μόλις το 2016 πέρασε στην ομάδα της ΝΔ που εκπονούσε το πρόγραμμα του κόμματος.

Στο βιβλίο της Γκούντγουιν, με το οποίο ξεκινήσαμε, η βραβευμένη με Πούλιτζερ ιστορικός αναρωτιέται σε ένα σημείο: «Είναι η ηγεσία δυνατή χωρίς έναν σκοπό μεγαλύτερο από την προσωπική φιλοδοξία, τον οποίο να καθοδηγεί η αίσθηση του ηθικού αιτίου;». Ενδεχομένως είναι ένα ερώτημα στο οποίο αξίζει να μείνει κανείς τουλάχιστον για μία τετραετία.