Το Σύμφωνο Χίτλερ – Στάλιν {LF}και η «Φάρμα των ζώων»

«Η προδοσία του Στάλιν στην υπόθεση του αντιφασισμού με απελευθέρωσε, όπως και πολλούς άλλους, από την τελευταία υποθήκη που μας έδενε με τον σάπιο κομμουνισμό. Χάρη σε αυτή την προδοσία, από τις 24 Αυγούστου 1939, είμαστε τόσο απαλλαγμένοι απ’ αυτόν που μπορούμε πλέον να τον δούμε με την αντικειμενικότητα ενός ερευνητή μικροβίων». Ο αυστρογάλλος εβραίος συγγραφέας Μανές Σπέρμπερ είχε αρχίσει να αμφισβητεί την «προοδευτικότητα» της Σοβιετικής Eνωσης ήδη από τις δίκες – παρωδία της Μόσχας. Αλλά ήταν με το Σύμφωνο Μη Επίθεσης, το οποίο υπέγραψαν ο Μολότοφ και ο Φον Ρίμπεντροπ στις 23 Αυγούστου 1939, που η προσωπική απογοήτευση δίνει τη θέση της σε μια αίσθηση αυξανόμενης απειλής: «Μόνο ύστερα από τη διαίρεση της Πολωνίας από τον Χίτλερ και τον Στάλιν κατάλαβα ότι η πολωνική υπόθεση σημαίνει πάντοτε κακό για τον πολωνικό εβραϊσμό».

Ο Σπέρμπερ, μέλος του γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος, συλλαμβάνεται το 1933 από το ναζιστικό καθεστώς, απελευθερώνεται ως αυστριακός πολίτης και εγκαταλείπει τη Γερμανία. Το 1937 οι σταλινικές εκκαθαρίσεις τον οδηγούν στη ρήξη με το Κόμμα. Τότε ξεκινά η μεγάλη του θεωρητική αντιπαράθεση με τον ολοκληρωτισμό, ενώ μετά τον πόλεμο εγκαθίσταται οριστικά στο Παρίσι. Στο magnum opus του, την τριλογία «Δάκρυ στον ωκεανό» και ειδικά στην «Καμένη βάτο» (εκδ. Καστανιώτη), περιγράφει πώς το βάλσαμο που υποσχόταν ο σταλινισμός ήταν στην πραγματικότητα δηλητήριο.

Ανήκε στους τολμηρούς συγγραφείς που μέσα στα χρόνια αντιτάχθηκαν στο Σύμφωνο Στάλιν και Χίτλερ, όπως σημειώνει ο Μάρκο Μάρτιν στο σχετικό σημείωμα της γερμανικής εφημερίδας «Die Welt». Ο φίλος του Σπέρμπερ, ο επίσης διάσημος Αρθουρ Κέσλερ, αποστρέφει γρήγορα το πρόσωπο από το κεφάλι της Μέδουσας. Το καλοκαίρι του 1939 γράφει, κι αυτός στο Παρίσι, το αριστουργηματικό «Μηδέν και άπειρο» για τις σοβιετικές δίκες που έχει παρακολουθήσει από κοντά. «Οταν ανέβηκε η σημαία με τη σβάστικα προς τιμήν του Ρίμπεντροπ στο αεροδρόμιο της Μόσχας και το Παρεκκλήσι του Κόκκινου Στρατού έπαιξε τον ύμνο του Χορστ Βέσελ, τότε σκέφτηκα: δεν με νοιάζει εάν οι νέοι σύμμαχοι του Χίτλερ με καταγγείλουν σαν “αντεπαναστάτη”».

Η «ΦΑΡΜΑ ΤΩΝ ΖΩΩΝ». Ο πιο επιφανής, βέβαια, επικριτής του σταλινισμού θα αποδεικνυόταν ο φίλος που ο Κέσλερ συνάντησε στο Λονδίνο τα επόμενα χρόνια. Ο Τζορτζ Οργουελ είχε ζήσει από πρώτο χέρι το ρόλο που έπαιξε το ρωσικό Κομμουνιστικό Κόμμα στον Ισπανικό Εμφύλιο, όπου συμμετείχε ενταγμένος στις γραμμές του POUM, πολιτικού σχηματισμού με επιρροές από τον Τρότσκι. Οι συζητήσεις του με τον Κέσλερ άναψαν κάποια στιγμή τη σπίθα για τη «Φάρμα των ζώων», την οποία θα γράψει τελικά τον χειμώνα του 1943 – 1944. Για να αποκαλύψει τις «αλήθειες» της σταλινικής Ρωσίας επιλέγει το ύφος της αλληγορίας. Τον Πατερούλη θα φέρνουν στο μυαλό τους οι αναγνώστες πίσω από τη μορφή του Ναπολέοντα, ο οποίος μαζί με τον Χιονάτο (τηρουμένων των αναλογιών, ο Τρότσκι) θεωρούνται η φυσική ηγεσία της επανάστασης των ζώων. Ανάμεσα σε άλλα επεισόδια, ο Οργουελ θα «κρύψει» επιμελώς και το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο. Είναι εκεί που ο Ναπολέων ξεκινάει τις διαπραγματεύσεις για εμπορικές συμφωνίες με δύο γειτονικές φάρμες. Η πρώτη, του Φόξγουντ (ας πούμε, η Βρετανία), είναι σε κακή κατάσταση, ενώ η δεύτερη, του Πίντσφιλντ έχει επικεφαλής έναν αγρότη που «είναι μονίμως μπλεγμένος σε δίκες» (η χιτλερική Γερμανία). Ο Ναπολέων προσπαθεί να στρέψει τον έναν εναντίον του άλλου, αλλά τελικά πουλάει ξυλεία στον Πίντσφιλντ, παρά την τρομακτικά βίαιη συμπεριφορά του απέναντι στα ζώα.

Για τον συγγραφέα Χανς Ζαλ, εξάλλου, που δραπέτευσε από τη Γερμανία το 1933, το Σύμφωνο Χίτλερ – Στάλιν ήταν η ύστατη υπενθύμιση για τα λάθη του κομμουνισμού. Το κόστος που πλήρωσε για την προσωπική απομόνωση μετά τη φυγή του στην Τσεχοσλοβακία, την Ελβετία και τη Γαλλία θα το αποκαλύψει στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Exile in exile». Κι αυτό θα είναι ένα μόνο παράδειγμα για τις συνέπειες που είχαν οι όροι του Συμφώνου στους αντιφασίστες, οι οποίοι είχαν καταφύγει στη Σοβιετική Ενωση μετά την άνοδο των ναζί στην εξουσία το 1933. Την ίδια τύχη θα έχει και η Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόιμαν, η οποία το 1938 συλλαμβάνεται ως γυναίκα «εχθρού του λαού» (του Χάιντς Νόιμαν, μέλους του γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος). Κρατείται αρχικά στη φυλακή Λουμπιάνκα της Μόσχας και κατόπιν στο Μπουτίρκι. Στη συνέχεια εξορίζεται σε στρατόπεδα εργασίας στο Καζακστάν, Καραγκάντα και Μπίρμα. Το 1940 παραδίδεται, στο πλαίσιο του Συμφώνου Στάλιν-Χίτλερ, μαζί με άλλους Γερμανούς και Εβραίους κομμουνιστές, στην Γκεστάπο. Περνά άλλα πέντε χρόνια στο ναζιστικό στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ, όπου γνωρίζει μεταξύ άλλων τη Μιλένα Γεσένκα, τη φίλη του Κάφκα, η οποία πεθαίνει εκεί το Μάη του 1944. Η Νόιμαν απελευθερώνεται τελικά τον Απρίλη του 1945. Σε μια άλλη περίπτωση, ο φίλος του Αρθουρ Κέσλερ, συγγραφέας Αλεξάντερ Βάισμπεργκ, συλλαμβάνεται στην κατεχόμενη από τους Σοβιετικούς Πολωνία και παραδίδεται επίσης στην Γκεστάπο. Θα επιβιώσει και αυτός και το 1950 θα είναι ένας από τους βασικούς κατηγόρους εναντίον της φιλοσταλινικής επιθεώρησης «Les lettres françaises» του Λουί Αραγκόν, η οποία αρνούνταν την ύπαρξη σοβιετικών στρατοπέδων συγκέντρωσης.

«ΣΤΟΝ ΣΤΑΛΙΝ». Δεν στάθηκαν προφανώς όλοι οι συγγραφείς απέναντι στη συμμαχία Χίτλερ – Στάλιν. Ισως μάλιστα η πλειονότητα αντανακλά μια διαφορετική εικόνα εκείνη την εποχή. Κι αν επιλέγουμε -εντελώς ενδεικτικά – τον γερμανό κομμουνιστή ποιητή Γιοχάνες Ρ. Μπέχερ είναι επειδή οι στίχοι του, υπέρ του Συμφώνου, έδειχναν τον δρόμο που θα ακολουθούσε ως υπουργός Πολιτισμού της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας (1954 – 1958). Οπως και εκατοντάδες σύντροφοί του: «Στον Στάλιν. Εσύ προστατεύεις τον κήπο της Σοβιετικής Ενωσης με χέρι στιβαρό./ Και ξεριζώνεις κάθε ζιζάνιο./ Εσύ, το αξιότερο τέκνο της μητέρας Ρωσίας,/ πάρε αυτό το μπουκέτο/ Πάρε το μπουκέτο με τις κολομπίνες/ Το σημάδι της ειρήνης με την Καγκελαρία του Ράιχ».