Η αιώνια νιότη των «Ψάθινων καπέλων»

Το καλοκαίρι του 2019 ανακαλύπτει τα «Τρία καλοκαίρια» της Μαργαρίτας Λυμπεράκη (1909 – 2001) – που δεν είναι άλλα από «Τα ψάθινα καπέλα». Μόλις πριν από έναν μήνα το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε ως «Three summers» στα αγγλικά στη σειρά των κλασικών εκδόσεων του έγκυρου λογοτεχνικού εντύπου «New York Review Books». Σε μετάφραση μάλιστα από την καθηγήτρια Νέων Ελληνικών στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο Columbia University Κάρεν βαν Ντάικ. Ο τίτλος του ήταν επιλογή της μεταφράστριας, η οποία εξηγεί στο σημείωμά της, που δημοσιεύεται στο «Paris Review»: «Τα ψάθινα καπέλα (straw hats) στην Αμερική έχουν διαφορετικό νόημα και αναφέρονται σε αγρότες παρά σε αστούς. Πιθανόν θα προξενούσε παρεξήγηση για αυτά τα πλούσια κορίτσια που ζουν σε μεγάλα σπίτια και ετοιμάζονται για τα καλοκαιρινά πάρτι τους». Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο για τις τρεις αδελφές, Μαρία, Ινφάντα, Κατερίνα, και τα τρία καλοκαίρια τους κάτω από τον αττικό ήλιο έτσι όπως τα αφηγείται η απελευθερωμένη Κατερίνα, με φαντασία, χιούμορ, τρυφερότητα και έναν τόνο νοσταλγίας, εξακολουθεί να διατηρεί τη φρεσκάδα του ακόμη και στο σύγχρονο παρόν των ανήσυχων γυναικών. «Tα ψάθινα καπέλα» κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά το 1946. Και στο Παρίσι το 1950 από τις Eκδόσεις Gallimard με τον τίτλο Trois Etés (Τρία καλοκαίρια). O Αλμπέρ Καμί έγραψε προτρεπτικά τότε τα εξής: «O ήλιος έχει εξαφανιστεί από τα σημερινά βιβλία. Γι’ αυτό μας κάνουν κακό αντί να μας βοηθούν. Tο μυστικό όμως διατηρείται σε ορισμένους τόπους, μεταδίδεται από τον έναν μυημένο στον άλλο…».

ΣΤΗΝ ΥΔΡΑ. Η Κάρεν βαν Ντάικ αναφέρεται στη δική της εμπειρία ανάγνωσης του ελληνικού μυθιστορήματος αλλά και στη γνωριμία της με τη συγγραφέα, καθώς και την κόρη της, Μαργαρίτα Καραπάνου (1946 – 2008), στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στην Υδρα. «Ημουν 16 ετών, στην ηλικία της Κατερίνας, όταν ήρθα πρώτη φορά να μείνω στην Ελλάδα για να μελετήσω τα ελληνικά κεραμικά στην Κάλυμνο. Πρώτα γνωρίστηκα με την Καραπάνου και λίγα χρόνια αργότερα συνάντησα τη Μαργαρίτα Λυμπεράκη, η οποία μου ζήτησε να μεταφράσω το μυθιστόρημά της. Τα καλοκαίρια του 1992 και του ’93 έμεινα μαζί τους στο σπίτι τους στην Υδρα και κατάλαβα πόσο συνδεμένες ήταν οι ζωές των δύο γυναικών με τη λογοτεχνία».

Η Κάρεν βαν Ντάικ αναγνωρίζει τη συμβολή μητέρας και κόρης στη διαδικασία μετάφρασης των «Ψάθινων καπέλων», καθώς σε ένα δωμάτιο του παραδοσιακού πέτρινου υδραίικου σπιτιού με θέα το λιμάνι του νησιού τα δύσκολα γλωσσικά περάσματα από τα ελληνικά στα αγγλικά έβρισκαν λύση μέσα από τη συζήτηση και τη θεατρικότητα της Λυμπεράκη. «Κάθε λίγο η Καραπάνου που διάβαζε σε έναν καναπέ αστυνομικά μυθιστορήματα τρώγοντας αμυγδαλωτά που είχα φέρει από την Αίγινα θα πέταγε μία ατάκα με τη σωστή δόση αμερικανικής έκφρασης. Η μετάφραση δεν θα ήταν αυτή που είναι χωρίς τη συμμετοχή της. Η ζωή και τα κείμενα αυτών των γυναικών ήταν η μετάφραση γλωσσών και πολιτισμών, η μεταξύ τους διερμηνεία αλλά και η συνεργασία τους στις μεταφράσεις των βιβλίων τους.  Οπως συμβαίνει με την ανατροφή των παιδιών, η μετάφραση εμπεριέχει την αναγνώριση κάποιου αλλότριου συναισθήματος. Κάτι που ήταν και όμως δεν σου ανήκε, εξαρτώμενο και ταυτόχρονα ανεξάρτητο. Οταν μεταφράζουμε ζητούμε από τον αναγνώστη να πιστέψει ότι, αν και το έργο προέρχεται από άλλη γλώσσα, τώρα ενυπάρχει σε μια νέα γλώσσα. Ισως σε έναν αγρό γεμάτο παπαρούνες με τρεις αδελφές που φορούν ψάθινα καπέλα, νομίζω, καθώς μπαίνω ξανά στον καλοκαιρινό κόσμο του μυθιστορήματος της Λυμπεράκη. Αλλά πού είναι αυτός ο αγρός, αυτό το πεδίο στο οποίο συμβαίνει η μετάφραση; Πώς θα μπορούσε να είναι η δική μου τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Αμερική;… Επρεπε να βάλω τους αναγνώστες μου πρώτα μέσα στο βιβλίο. Οπως και με τα παιδιά, τα μεταφρασμένα βιβλία χρειάζονται τη βοήθειά μας πριν ξεκινήσουν να τα βγάζουν πέρα μόνα τους. Και όπως είναι σημαντικό για τα παιδιά να διαφέρουν από τους γονείς τους, έτσι και τα μεταφρασμένα βιβλία πρέπει να διαφέρουν από το πρωτότυπο για να τραβήξουν την προσοχή μας».