Αναζητώντας «ζεστασιά άλλων ήλιων»

Η έκθεση «Η ζεστασιά των άλλων ήλιων: ιστορίες παγκόσμιου εκτοπισμού» υπογραμμίζει πώς η τέχνη μπορεί να ρίξει φως στις πολύπλοκες συνθήκες που περιβάλλουν σημαντικά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα της εποχής μας φέρνοντας σε διάλογο ιστορικά έργα με έργα σύγχρονων καλλιτεχνών από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Μεξικό, καθώς και την Αλγερία, τη Βραζιλία, την Αίγυπτο, την Γκάνα, το Ιράκ, τον Λίβανο, το Μαρόκο, την Παλαιστίνη, τη Συρία, την Τουρκία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Βιετνάμ. Μέσω εγκαταστάσεων, βίντεο, έργων ζωγραφικής και φωτογραφίας, καθώς και έργων τεκμηρίωσης και θραυσμάτων υλικού πολιτισμού, η έκθεση διερευνά προσωπικές όσο και συλλογικές ιστορίες των ανθρώπινων μετακινήσεων και τους τρόπους με τους οποίους οι καλλιτέχνες καταγράφουν τα ιστορικά γεγονότα όσο και τις πιο λεπτές αποχρώσεις του πολιτιστικού τοπίου.

Χάρη στην επιμελητική ευφυΐα του Ιταλού Μασιμιλιάνο Τζιόνι, διευθυντή καλλιτεχνικού προγράμματος του New Museum της Νέας Υόρκης, το προσφυγικό ζήτημα αναπτύσσεται με συναισθηματική αβρότητα και όχι πολιτικούς βρυχηθμούς. Η έκθεση αυτή – η μεγαλύτερη που έχει παρουσιάσει στην Ουάσιγκτον το Μουσείο Philips Collection – έχει ως αφετηρία του τίτλου της την ιστορική μελέτη της βραβευμένης με Πούλιτζερ Αμερικανίδας Ιζαμπέλ Ουίλκινσον «The Warmth of Other Suns». Η μελέτη της γύρω από την εσωτερική Μεγάλη Μετανάστευση των μαύρων από τον αμερικανικό Νότο προς τις μεγάλες πόλεις του αμερικανικού Βορρά τροφοδοτεί τη σύνδεση μέρους από τα ιστορικά έργα που παρουσιάζονται με τη σύγχρονη δημιουργία.

Ο Τζιόνι και η συνεπιμελήτρια βοηθός του Νάταλι Μπελ μέσα από την επιλογή των έργων τέχνης παρουσιάζουν παράλληλα την ιστορική εμπειρία της μετανάστευσης προς και εντός των Ηνωμένων Πολιτειών με την τρέχουσα δυσχερή κατάσταση των προσφύγων σε όλο τον κόσμο. «Η κόλαση δεν είναι πλέον θρησκευτική πίστη ή φαντασία, αλλά κάτι τόσο πραγματικό όσο σπίτια και πέτρες και δέντρα… Προφανώς κανείς δεν θέλει να γνωρίζει ότι η σύγχρονη Ιστορία δημιούργησε ένα νέο είδος ανθρώπινων όντων – το είδος που τίθεται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης από τους εχθρούς του και σε προσφυγικούς καταυλισμούς από τους φίλους του». Το επίκαιρο ύφος του κειμένου της Χάνα Αρεντ από το δοκίμιο της του 1943 «Εμείς οι πρόσφυγες» ανακαλεί στο κείμενό του ο επιμελητής της έκθεσης, θεωρώντας τη μετανάστευση ως μια εμπειρία που μοιράζονται πολλοί.

Γιατί αυτή η έκθεση επικεντρώνεται σε μια συγκεκριμένη κατηγορία μεταναστών: στους πρόσφυγες, που διασχίζουν σύνορα όχι μόνο αναζητώντας ευκαιρίες, αλλά με φόβο για τη ζωή τους. «Η ζεστασιά των άλλων ήλιων» επικεντρώνεται στη Μεσόγειο, ως πεδίο της προσφυγικής κρίσης αυτής της δεκαετίας. Με τον κινέζο καλλιτέχνη Λιου Σιαοντόνγκ, ο οποίος δημιούργησε ένα στούντιο στη Λέσβο, να ζωγραφίζει πρόσωπα με χαμόγελα, ανήσυχο βλέμμα ή απλά κουρασμένους Σύρους σε ανάπαυση στο λιμάνι του ελληνικού νησιού. Ή τα γκοθ σχέδια της καλλιτέχνιδας Αννας Μπογκιγιάν να απεικονίζουν Σύρους που κατευθύνονται δυτικά της Βηρυτού.

Ο ιρακινός καλλιτέχνης Χιβά Κ. στο έργο του «Pre-Image (Blind as the Mother Tongue)» ανιχνεύει το δρομολόγιο που έκανε κάποτε ως πρόσφυγας όταν έφυγε από την Τουρκία προς την Ελλάδα με προορισμό του την Ιταλία.

Παράλληλα, ο φωτορεπόρτερ του Μεξικού Γκιγέρμο Αρίας σχολιάζει με τις εικόνες του τη μετανάστευση, την αστυνόμευση και την κράτηση στα νότια σύνορα των ΗΠΑ.

Η ΤΕΧΝΗ ΩΣ ΚΑΤΑΥΛΙΣΜΟΣ. «Η ζεστασιά των άλλων ήλιων» προβάλλει την ίδια τη σύγχρονη τέχνη σαν να είναι είδος προσφυγικού καταυλισμού, όπου η απελπισία και η αδράνεια αλληλεπιδρούν μέσα από τη μνήμη της οικίας, της οικογένειας και της καθημερινότητας. Το φορτισμένο με πάθος βίντεο του τούρκου καλλιτέχνη Ερκάν Οζγκέν, στο οποίο ένα κωφάλαλο παιδί προσπαθεί απελπισμένα να μεταδώσει αυτό που υπέφερε κάτω από το Ισλαμικό Κράτος, εμφανίζεται ανάμεσα στις φωτογραφίες με τα όμορφα σύννεφα του μοντερνιστή φωτογράφου Αλφρεντ Στίγκλιτζ και τα μικρής κλίμακας γλυπτά – με μορφές σπιτιών – της Αφροαμερικανίδας Μπέβερλι Μπιουκάναν.
Το βίντεο «Vertigo Sea» του Τζον Ακομφρα συνδέει τα σαρωτικά κύματα του Ατλαντικού με τις φάλαινες και τις πολικές αρκούδες μαζί με πλάνα αρχείου πυρηνικών δοκιμών. Η εικόνα του βίντεο συμπληρώνεται από το ηχητικό απόσπασμα ενός νιγηριανού πρόσφυγα που έπεσε από το πλοίο στη θάλασσα προσπαθώντας να διασχίσει τη Μεσόγειο. Και επέζησε καθώς κρατήθηκε σε ένα δίχτυ ψαρέματος τόνου.

Ο ιταλός επιμελητής πλαισίωσε τη «Ζεστασιά των άλλων ήλιων» με δύο ιστορίες μετανάστευσης που αφορούν την πατρίδα του. Με ιταλικά περιοδικά από τις αρχές του 20ού αιώνα, τα οποία δείχνουν ναυάγια από τα ιταλικά μεταναστευτικά σκάφη που κατευθύνονταν προς την Αμερική. Και η πιο σύγχρονη ιστορία του Τζιόνι αναφέρεται στη Λαμπεντούζα, το νοτιότερο νησί της Ιταλίας, το οποίο έγινε νεκροταφείο για χιλιάδες που πέθαναν στη θάλασσα. Η φωτογραφία των συμπιεσμένων ναυαγισμένων πλοιαρίων του Βόλφγκανγκ Τίλμανς συνοδεύεται από μια ανοικτή επιστολή της Γκιούζι Νικολίνι, δημάρχου της Λαμπεντούζα το 2012. «Είμαι εξοργισμένη από την απευαισθητοποίηση που φαίνεται να έχει μολύνει όλους» γράφει η δήμαρχος, η οποία ήταν η χαμένη στις επόμενες εκλογές.