Ηρωες χωρίς ανδριάντες

Ενας σπάνιος στυλίστας της πρόζας του 19ου αιώνα ο Πιερ Λοτί, φιλολογικό ψευδώνυμο του αξιωματικού του Γαλλικού Ναυτικού Ζιλιέν Βιό, μας φέρνει κοντά σ’ έναν ανείπωτο έρωτα που μόνο ο άνεμος της θάλασσας μπορεί να ψιθυρίσει. Ο «Ψαράς της Ισλανδίας» είναι το δεύτερο μυθιστόρημα του συγγραφέα και κυκλοφόρησε το 1886. Εκτυλίσσεται εξ ολοκλήρου στη Βρετάνη και ιδιαίτερα το θρυλικό για τους ναυτικούς λιμάνι της Πεμπόλ. Από εκείνη την απρόσιτη γωνιά της Ευρώπης έφευγαν τα ψαράδικα για τη Βόρεια Θάλασσα και την Ισλανδία. Οι «Ισλανδοί», όπως ονομάζονται οι ψαράδες της περιοχής, ζουν από τον μπακαλιάρο. Η θνησιμότητά τους όμως είναι μεγάλη, διότι τα νερά μαστίζονται από τα στοιχειά της φύσης και όσα πληρώματα φεύγουν, είναι ζήτημα πόσα θα γυρίσουν πίσω. Η Βόρεια Βρετάνη, την εποχή που εκτυλίσσεται το λυρικό αυτό μυθιστόρημα, έχει ματώσει από πλευράς θυμάτων. Κυρίως ανάμεσα στους άνδρες.

Ο Πιερ Λοτί είχε ταξιδέψει στα πέρατα της Γης. Από τα ελάχιστα μέρη που δεν είχε επισκεφτεί ήταν το Πεμπόλ. Τι τον τράβηξε εκεί άγνωστο, όμως κάποτε άρχισε να καταγράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο ότι μάθαινε για τα ήθη του τόπου. Ο συγγραφέας μέσα στην αυστηρή ιεραρχία του Ναυτικού αντιμετωπιζόταν ως αξιοπερίεργη περίπτωση, μέχρι που κέρδισε τον σεβασμό και την απαιτούμενη ελευθερία. Ετσι μπορούσε να αφιερωθεί στην καταγραφή εκτεταμένων ρεπορτάζ με εθνογραφική εμβάθυνση (χρησιμοποιεί για παράδειγμα εδώ το γλωσσικό ιδίωμα της Βρετάνης) και να εξομολογείται προσωπικές στιγμές στα πάμπολλα ημερολόγιά του.  Ο πειρασμός της μυθοπλασίας, ήρθε σχεδόν ως φυσική συνέχεια. Η αφήγηση του βιβλίου εξελίσσεται σε τρία στάδια: Η κοινωνία των ψαράδων, ο κεραυνόπληκτος έρωτας, ο οιονεί βαδιστής θάνατος. Το μεγάλο προσόν του συγγραφέα, δεν είναι άλλο από τη γλώσσα. Το μυθιστόρημα βασίζεται στο υφάδι της περιγραφικής δομής.

Με προτάσεις επηρεασμένες από τον ιμπρεσιονισμό και τους ρομαντικούς, κατασκευάζει πάνω στους χαρακτήρες έναν συναισθηματικό καμβά γαντζωμένο στη δύσκολη ζωή των ψαράδων. Για τις οικογένειες των ναυτικών ο πρώτος και αποκλειστικός έρωτας είναι η θάλασσα. Εχουν χάσει τόσα μέλη τους και συνεχίζουν να βγάζουν γητευτές των κυμάτων.

Από τους πιο αντρειωμένος της κοινότητας, ο Γιαν. Ενας νεαρός «ταύρος» που παραμένει ανεξάρτητος και ανύμφευτος. Εχει λάβει μέρος σε τόσες αποστολές, που για τους περισσότερους είναι κάτι σαν αθάνατος. Από την άλλη μεριά, η Γκοντ. Κόρη των προυχόντων της περιοχής. Η αγάπη της για τον Γιαν δυναμώνει, ενώ η οικογένειά της σταδιακά πτωχεύει. Ανάμεσά τους οι προκαταλήψεις, οι οποίες συμβιώνουν με τη δαμόκλειο σπάθη του θανάτου. Να σημειώσουμε εδώ πως οι ρόλοι των φύλων είναι ξεκάθαροι. Οι γυναίκες περιμένουν, οι άντρες εξορμούν. Ενας διαχωρισμός που ομοιάζει με εκείνον του πολέμου. Και υπό μία έννοια η κοινότητα του Πεμπόλ, αυτό ζει. Οσοι νομίζουν πως ξέρουν τη θάλασσα, διαπράττουν έγκλημα συνειδήσεως. Ποτέ δεν ξέρεις αυτά τα νερά τι θα φέρουν. Κάθε φορά και μια διαφορετική ανάγκη. Ο τρόπος που επιλέγει ο Πιερ Λοτί να περιγράψει την απέραντη ομίχλη στα φιόρδ και τις παγωμένες θάλασσες του Βορρά είναι μοναδικός. Δεν οφείλεται μόνο στη ναυτική του εμπειρία. Αλλά στο εξασκημένο βλέμμα του συγγραφέα που δρα ως εικαστική ανάπλαση της πραγματικότητας. Θυμίζει κάποιες φορές πίνακες του Ουίλιαμ Τέρνερ.

Υπόγειες εκρήξεις

Ενας μελαγχολικός θρίαμβος διαπερνά κάθε σελίδα του μυθιστορήματος. Ενός λεπταίσθητου κειμένου, που στοχεύει να προκαλέσει μικρές υπόγειες εκρήξεις στην καρδιά. Παραμονές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, μια κοινότητα παλεύει για την καθημερινή της ζήση. Εκείνοι που εξασφαλίζουν την τροφή, είναι εκείνοι που αποδεκατίζονται. Είναι οι ήρωες στο όνομα των οποίων δεν θα στηθούν ανδριάντες. Παρά μόνο σταυροί και τ’ όνομά τους από κάτω, στα εξωτερικά τείχη της πόλης. Ο Γιαν θα υποκύψει στη γοητεία της Γκοντ, από αυτό το αγνό ένστικτο που οδηγεί στο ζευγάρωμα δυο ανθρώπων. Ο Γιαν θα αναμετρηθεί με την αιώνια αρραβωνιαστικιά που είναι η θάλασσα. Θα τον διεκδικήσει θανάσιμα, και θα τον πάρει. Οι τελευταίες σκηνές του βιβλίου, όπου η σύζυγος από σάρκα στην ακτή, ξυλιασμένη από την ανάμνηση του αγνοούμενου άντρα της, να ανταγωνίζεται τη «νύφη της Βόρειας Θάλασσας», δηλαδή τον θαλάσσιο τάφο, μένει ανεξίτηλη στη μνήμη του αναγνώστη.

Αυτός ο ηράκλειος ναυτικός με τη σύντομη ζωή, είναι ο πόθος και το στέριωμα του τόπου. Είναι η πραγμάτωση του ρωμαλέου περιπετειώδους ατόμου, που αψηφά τον ηρωισμό. Δεν θέλει τιμές, δεν ανέχεται άρχοντες. Ο έρωτας τον μπερδεύει. Αποτελεί ένα προσωρινό καταφύγιο. Σηματοδοτεί το ορόσημο του άντρα που φεύγει συνεχώς, αναζητώντας νέα ίχνη μέσα στις αβύσσους της θάλασσας. Ετοιμος για όλα. Εκτός από το βόλεμα στη στεριά. Ερωτας και θάνατος παλεύουν από την αρχή μέχρι το τέλος σε μια εποποιία, όπου τα πάντα είναι ρευστά εντός στατικού πλαισίου ζωής.

Πώς όμως όλα αυτά ηχούν σήμερα; Διαβάζοντας για παράδειγμα στον «Ψαρά της Ισλανδίας» το ταξίδι του νεαρού Σιλβέστρ από το Πεμπόλ στο μέτωπο της Ινδοκίνας, τον θανάσιμο τραυματισμό του και την επιστροφή μέσω Ισημερινού, μπορούμε να διακρίνουμε την πλούσια λογοτεχνική ενατένιση  του συγγραφέα που τόσο λείπει σήμερα από τις στεγνές κειμενικές αναπτύξεις, καθώς εισχωρεί στα μύχια της ψυχής. Αυτό που κομίζει ο Πιερ Λοτί με τη γραφή του είναι πως υπάρχουμε προσωρινά εν αναμονή του επέκεινα.

Πιερ Λοτί
Ψαράς της Ισλανδίας
Μτφ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου
Εκδ. Στερέωμα, σελ. 272
Τιμή: 16 ευρώ