Η φωνή της μαύρης Αμερικής

Πολλά χρόνια πριν από τη σαρωτική επιρροή της Οπρα Γουίνφρι στην αμερικανική τηλεόραση και σχεδόν τρεις δεκαετίες πριν από την εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα στην προεδρία των ΗΠΑ (2009), η «εσωτερική συνείδηση» της χώρας είχε ανακαλύψει μία άλλη ηρωίδα στο πρόσωπο της Τόνι Μόρισον. Η κορυφαία συγγραφέας που έφυγε προχθές από τη ζωή, η πρώτη Αφροαμερικανή που τιμήθηκε με Νομπέλ Λογοτεχνίας (1993), ήταν το εξώφυλλο στο περιοδικό «Newsweek», στις 31 Μαρτίου 1981. Ορισμένοι από τους περαστικούς στο Γκραντ Σέντραλ της Νέας Υόρκης κοίταξαν εκείνο το πρωί το μεγάλο διαφημιστικό ταμπλό και απλώς συνέχισαν τη διαδρομή τους. Αλλοι ίσως γνώριζαν γιατί το επιδραστικό περιοδικό, που κάλυπτε με αξιώσεις τα φυλετικά ζητήματα, επέλεξε το πορτρέτο του Αβεντον, τον τίτλο «Μαύρη μαγεία». Ισως γνώριζαν ήδη από τα τρία μυθιστορήματα που είχε ήδη γράψει για τους φανταστικούς κόσμους με τους προγόνους των Αφροαμερικανών να πετάνε στον αέρα ή τα νεκρά κορίτσια τους που επέστρεφαν ως φαντάσματα ενήλικων γυναικών.

Κι όμως, το εξώφυλλο της Τόνι Μόρισον, λογοτεχνικό ψευδώνυμο της Κλόε Αντονι Γουόφορντ, η οποία γεννήθηκε το 1931 στο Λορέιν του Οχάιο, εμφανίστηκε στο αποκορύφωμα μιας συντηρητικής εποχής. Εκείνη ήταν η εποχή των Ριγκανόμικς, του Τζέι Αρ («Ντάλας»), της αμερικανικής βοήθειας στη χούντα του Ελ Σαλβαδόρ. Η Μόρισον κατάφερε να επιβληθεί ως εθνικό πολιτιστικό σύμβολο, κυρίως επειδή η κριτική της στη «λευκή κυριαρχία» διαπερνούσε τα κανάλια της λογοτεχνικής έκφρασης και άνοιγε ένα παράθυρο σουρεαλισμού.

Η συγγραφέας ήταν το δεύτερο από τα τέσσερα παιδιά μιας οικογένειας μαύρων της εργατικής τάξης. Σπούδασε αγγλική φιλολογία στα Πανεπιστήμια Κορνέλ και Χάουαρντ και εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Χάουαρντ και το Γέιλ. Μέχρι την εποχή του «Newsweek» είχε εκδώσει τα «Γαλάζια μάτια», το 1970 (εκδ. Νεφέλη, μτφ. Κατερίνα Σχινά, 1995), το «Sula», το 1973 (Νεφέλη, μτφ. Κατερίνα Σχινά, 1997) και το «Τραγούδι του Σόλομον» το 1977 (Οδυσσέας, μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, 1993). Με το τελευταίο θα κερδίσει το Εθνικό Βραβείο Κριτικών, τέσσερα χρόνια πριν εκλεγεί στην Αμερικανική Ακαδημία Γραμμάτων και Τεχνών. «Στις αφηγήσεις παρουσίαζε τη ζωή των μαύρων ως έναν επικό αγώνα ανθρώπων υπό πολιορκία, περιπλανώμενων για τους οποίους ή έννοια του “τόπου” είναι μόνο προσωρινή» σημειώνει η Φάρα Τζάσμιν Γκρίφιν στο «New literary history of America» (Belknap Harvard, 2009). «Δεν περιορίστηκε πάντως στις διαφυλετικές συγκρούσεις. Αντιθέτως, είδε με το δικό της ευγενικό βλέμμα τις ενδοφυλετικές σχέσεις που υπερβαίνουν τα εμπόδια της τάξης, του φύλου και της γενιάς». Κι ύστερα ήταν η λογοτεχνική της γλώσσα. Με στέρεες βάσεις στην καθομιλουμένη των μαύρων, η Μόρισον άντλησε τις αποχρώσεις που ήθελε από τη Βίβλο, τον Φόκνερ και, φυσικά, τον Τζέιμς Μπάλντουιν. Στη νεκρολογία της για τον κορυφαίο αφροαμερικανό συγγραφέα το 1987 στους «New York Times» θα γράψει: «Μου έδωσες μια γλώσσα για να σταθώ στον κόσμο, ένα δώρο τόσο τέλειο που μοιάζει δική μου εφεύρεση».

ΤΟ ΠΟΥΛΙΤΖΕΡ. Πολλοί και πολλές από τις επιγόνους της θα μπορούσαν να ισχυριστούν το ίδιο για εκείνη στα χρόνια που έρχονταν, όταν κυκλοφόρησαν τα μυθιστορήματα «Αγαπημένη» (Νεφέλη, μτφ. Εφη Καλλιφατίδη), για την οποία κέρδισε το Πούλιτζερ το 1988, «Τζαζ» (Νεφέλη, 1994 και Παπαδόπουλος, 2018), «Παράδεισος» (Νεφέλη, 1998), «Αγάπη» (Νεφέλη, 2007), «Ελεος» (Νεφέλη, 2009), όλα σε μετάφραση της Κατερίνας Σχινά. Στα ελληνικά κυκλοφορεί επίσης η νουβέλα «Γυρισμός» (εκδ. Παπαδόπουλος, 2017, μτφ. Κατερίνα Σχίνα). Ολα τους βιβλία, τα οποία διαπερνούν οι προτάσεις ενός ιδιότυπου μαγικού ρεαλισμού, γραμμένες από μια ποιήτρια, με το βλέμμα ζωγράφου. «Τρελαίνομαι γι’ αυτή την Πόλη» λέει η αφηγήτρια για το Χάρλεμ στο «Jazz».

«Το φως της μέρας γέρνει σαν ξυράφι και κόβει τα κτίρια στη μέση… Μια πόλη σαν κι αυτή μου φέρνει όνειρα γεμάτα αυτοπεποίθηση, με κάνει να νιώθω μέσα στα πράγματα. Πάμε. Φταίει το λαμπερό ατσάλι που χορεύει πάνω απ’ τη σκιά. Οταν κοιτάζω τις κορδέλες το πράσινο χορτάρι που ξετυλίγονται πλάι στο ποτάμι, τα καμπαναριά των εκκλησιών και τις εισόδους των πολυκατοικιών στο χρώμα της κρέμας και του χαλκού, παίρνω δύναμη. Μόνη, ναι, αλλά πετυχημένη και ακατάβλητη».