Ο Ευριπίδης της Κομεντί Φρανσέζ στις λάσπες

Ας το πάρει το ποτάμι, όσο νωρίς κι αν είναι: η παράσταση «Ηλέκτρα / Ορέστης», σε σκηνοθεσία Ιβο βαν Χόβε, στο αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, κέρδισε το κοινό και βάζει υποψηφιότητα ως μία από τις δυνατές στιγμές των τελευταίων ετών. Η «ανατρεπτικότητα» του σκηνοθέτη – σταρ και ο «γυμνασμένος» θίασος της Κομεντί Φρανσέζ απέσπασαν το παρατεταμένο χειροκρότημα, αλλά πιθανότατα για λόγους που δεν περίμενε ή ψυχανεμιζόταν κανείς. Κι αυτό επειδή η παράσταση ίσως άρεσε όχι επειδή ήταν ανατρεπτική, αλλά… συμβατική. Ο Ιβο βαν Χόβε υπηρέτησε σαφέστατα από την αρχή ως το τέλος την αντίληψή του για τους τρεις νέους – Ηλέκτρα, Ορέστης, Πυλάδης – που φτάνουν στη ριζοσπαστικοποίηση και στην ανεξέλεγκτη βία. Ο βέλγος δημιουργός συνδύασε την τεχνογνωσία που έχει κατακτήσει στο Tonnelgroep του Αμστερνταμ με τους ερμηνευτικούς κώδικες της Κομεντί Φρανσέζ, σε μια ευρηματική χημεία. Μέσα από το «μοντάζ» των δύο τραγωδιών (αναπόφευκτες οι παρεμβάσεις ώστε τα δύο έργα να αποκτήσουν τη μορφή ενός) σκηνοθέτης και θίασος έδειξαν τις μεταπτώσεις των ηρώων – η μοναχική Ηλέκτρα (Σιλιάν Μπραΐμ) που γίνεται πολεμίστρια, ο ταραγμένος Ορέστης (Κριστόφ Μοντενέζ) που γίνεται εκδικητής -, την οργή τους και την αμφιβολία τους απέναντι στη ζωή – ο «ενισχυμένος» δραματουργικά Πυλάδης (Λοΐκ Κορμπερί), που αν και έχει εξασφαλίσει πλούσια ζωή τη «θυσιάζει» υπέρ του φίλου του.

Οι ηθοποιοί απέδειξαν τι σημαίνει να θέτεις εαυτόν στην υπηρεσία κωδίκων, της Κομεντί Φρανσέζ εν προκειμένω, έτσι ώστε το αποτέλεσμα να φαίνεται ομοιογενές και ενιαίο. Επαιζαν τους ρόλους αρχαίας τραγωδίας, χωρίς να παίζουν αρχαία τραγωδία. Οι στιγμές λυρισμού και η απόδοση των συναισθημάτων ήταν σχεδόν απαγορευτικές, προφανώς σύμφωνα με την καθοδήγηση του σκηνοθέτη. Ηταν κάτι που παρατηρούσε κανείς και στους μικρότερους ρόλους, του Τυνδάρεω (η προσωποποίηση για τη συνέχεια μιας δυναστείας), του Μενέλαου (ο άβουλος άρχων, που απαρνείται τη συγγένεια), της Ελένης και της Ερμιόνης: κάθε ρόλος κι ένας τύπος. Ειδικά οι τρεις νεαροί πρωταγωνιστές κατάφεραν να σταθούν δίπλα στο λιτό σκηνικό του Jan Versweyveld ως μηχανές του θανάτου, σε πείσμα μάλιστα των «ολοστρόγγυλων» γαλλικών που ακούγονταν. Ο Ορέστης είναι ο βασανισμένος ήρωας που του έχουν στερήσει την ενηλικίωση (χωρίς πάντως το στοιχείο της «μανίας», όπως διαφημιζόταν σε δελτία Τύπου), η Ηλέκτρα η οργισμένη πριγκίπισσα χωρίς βασίλειο, που της έχουν στερήσει το πατρικό πρότυπο. Με αυτό θα ξεκινήσει η αναζήτησή τους στην άβυσσο του κόσμου και με αυτό θα ολοκληρωθεί. Αυτή τη φορά, ωστόσο, το «τρόπαιο» του Αγαμέμνονα θα έχει δώσει λόγο ύπαρξης σε δύο εκτελεστές. Η Ηλέκτρα θα ξεκινήσει την πορεία της ντυμένη στα μαύρα, ο Ορέστης στα μπλε (bleu roi), όπως και όλα τα μέλη της βασιλικής δυναστείας, για να καταλήξουν όλοι μιαροί, βουτηγμένοι στη βρωμιά και νικημένοι από τη μιμητική βία.

Ο διονυσιασμός του Χορού, στις χορογραφίες του σπουδαίου Βιμ Βαντερκέιμπους, δεν προκύπτει κατ’ ανάγκη από τα κείμενα, αλλά ταίριαξε στην άποψη που ήθελε να υπηρετήσει ο σκηνοθέτης και οι συντελεστές. Η Ηλέκτρα χόρευε μαζί με τις φίλες της στο Αργος, καθώς κι εκείνες έβρισκαν τον δρόμο τους προς τη ριζοσπαστικοποίηση, ανακάλυπταν την προσωπική ευθύνη και αναζητούσαν τους χαμένους ήρωες που ποτέ δεν γνώρισαν (Αγαμέμνονας). Εμοιαζαν με μαινάδες, αλλά βυθισμένες στη γη και τη λάσπη. Η χρήση της μουσικής στάθηκε από μόνη της εξαιρετική δημιουργώντας ηχοτοπία – κάποιες φορές «τρισδιάστατα» – σαν να έρχονταν από το βάθος του αλσυλίου της Επιδαύρου, ενώ άλλες σκηνές ντύνονταν με τους ηλεκτρονικούς ήχους του Eric Sleichim. Ολα αυτά υπό την αίρεση ότι ο Χορός ήταν σαφώς υποβαθμισμένος δραματουργικά σε μια σκηνοθετική καθοδήγηση, την οποία αποδεχόσουν εξαρχής ή όχι.

Δυνατές στιγμές H πρώτη επίκληση του «πατρώου Διός» και της «άνασσας Γης» ενώ οι ήρωες είνια βουτηγμένοι στη λάσπη και εκτινάσσουν τα χέρια τους προς τον ουρανό / το στιγμιότυπο του ευνουχισμού στο άψυχο κορμί του Αίγισθου, κατά το οποίο η Ηλέκτρα κόβει με ξιφίδιο το πέος, το δαγκώνει και το φτύνει στο χώμα: ένα εφέ «ρωμαϊκού θεάτρου» γεμάτο ωμότητα και χωρίς άλλη συνέχεια μέσα στην παράσταση, που παρεμπιπτόντως «πέρασε» στο κοίλο χωρίς παρατράγουδα / η σκηνή κατά την οποία η Κλυταιμνήστρα, μέσα στο όμορφο φόρεμά της και τα στολίδια πλησιάζει την Ηλέκτρα, της εξομολογείται το τραύμα της Ιφιγένειας, η κόρη της αντιστέκεται, τινάζει το σώμα προς τα πίσω πέντε φορές για να δώσει τελικά την αγκαλιά της στη γυναίκα που μισεί («να, λοιπόν, που σε φροντίζουμε εμείς που ποτέ δεν σ’ αγαπήσαμε» θα προφέρει αργότερα μπροστά στο πτώμα της βασίλισσας).

Το φινάλε O Απόλλωνας, από μηχανής θεός, μόλις έχει δώσει τις υποδείξεις του για μια ειρηνική ζωή και κανοναρχεί τους ήρωες για το πώς θα συμπεριφερθούν ώστε να σταματήσει ο κύκλος του αίματος στο γένος των Ατρειδών. Στα δύο (;) δευτερόλεπτα που ακολουθούν ακούγεται έντονη μουσική, ο Ορέστης και ο Πυλάδης στρέφονται εναντίον της Ερμιόνης, φαίνεται το σπαθί και η παράσταση κλείνει μέσα στο σκοτάδι. Ακόμη κι αν ήταν το σχόλιο – ερμηνεία του Ιβο βαν Χόβε για την τελική επικράτηση της βίας στον κόσμο, φάνηκε κατώτερο των περιστάσεων. Πολύ προφανές, κατά την αγγλοσαξονική έκφραση, για να λειτουργήσει δραματουργικά.