100 χρόνια κατασκοπείας στο μουσείο

Περισσότερο με σφάγιο παρά με φορητό υπολογιστή μοιάζει το αντικείμενο που βρίσκεται μέσα στην προθήκη του Μουσείου Επιστημών στο Λονδίνο. Τα «σπλάγχνα» του έχουν αφαιρεθεί με βία και μόνο μερικές λωρίδες από μέταλλο και πλαστικό μαρτυρούν την αρχική του ταυτότητα: ήταν ο υπολογιστής στον οποίο η βρετανική εφημερίδα «Γκάρντιαν» αποθήκευε τα αρχεία που διέρρεε ο αμερικανός διαχειριστής συστημάτων Εντουαρντ Σνόουντεν, σχετικά με τα πρoγράμματα μαζικής παρακολούθησης που υιοθετούνται από τις κυβερνήσεις κυρίως των ΗΠΑ και της Βρετανίας. Τα στελέχη της εφημερίδας τον κατέστρεψαν με ηλεκτρικά εργαλεία το 2013 όταν οι εν λόγω φάκελοι θεωρήθηκαν απειλή για τη βρετανική εθνική ασφάλεια.

Η εντολή καταστροφής ήρθε από το Aρχηγείο Επικοινωνιών της Κυβέρνησης (Government Communications Headquarters), μια αιωνόβια υπηρεσία πληροφοριών που έχει την ευθύνη της διατήρησης της ασφάλειας στη Βρετανία. Και ενώ προτιμά να μένει στη σκιά, τώρα αποφάσισε να γιορτάσει τα 100 της χρόνια με την έκθεση «Ακρως απόρρητο: από τους κώδικες στην κυβερνοασφάλεια», η οποία περιλαμβάνει περισσότερα από 100 αντικείμενα που σχετίζονται με την κατασκοπεία και τις μυστικές υπηρεσίες.

Πλάι στον φορητό υπολογιστή με τα αρχεία του Σνόουντεν οι επισκέπτες μπορούν να δουν για πρώτη φορά το κλειδί κρυπτογράφησης που χρησιμοποίησε η βασίλισσα Ελισάβετ Β’ για να βεβαιωθεί ότι οι τηλεφωνικές συνομιλίες της δεν ηχογραφούνταν ή έναν χαρτοφύλακα που περιείχε ένα ογκώδες καφέ ακουστικό τηλεφώνου, το οποίο χρησιμοποιούσε η Μάργκαρετ Θάτσερ, ως πρωθυπουργός, για κλήσεις υψίστης ασφαλείας.

Για ποιο λόγο όμως μία από τις πιο μυστικοπαθείς υπηρεσίες, η οποία δεν ήταν αναγνωρισμένη από τον νόμο μέχρι το 1994, αποφάσισε να… εκτεθεί σε ένα μουσείο του Λονδίνου; «Θέλαμε να πούμε την ιστορία μας, να δείξουμε στον βρετανικό λαό τι κάνουμε για λογαριασμό του» λέει ο Τόνι Κόμερ, ιστορικός της υπηρεσίας, ο οποίος παραδέχεται πως η εξωστρεφής αυτή κίνηση αποβλέπει και στη στρατολόγηση νέων στελεχών, καθώς η υπηρεσία έχει «ριζοσπαστικά» διαφοροποιήσει τον τρόπο που επιθυμεί να προσελκύει τους μελλοντικούς συνεργάτες της. «Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή», λένε οι υπεύθυνοι της έκθεσης, «μια υπηρεσία όπως Aρχηγείο Επικοινωνιών της Κυβέρνησης δεν χρειάζεται παρά ελάχιστους αποφοίτους πανεπιστημίων της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ» σε μια προσπάθειά τους να διευρύνουν τη δεξαμενή από την οποία θα αντλήσουν νέους συνεργάτες. «Από εμάς εξαρτάται να πείσουμε τον κόσμο για το πόσο cool είναι να δουλεύει μαζί μας», συνεχίζουν.

Το παρελθόν και τα ογκώδη και δύσχρηστα μηχανήματά του είναι, ωστόσο, εκείνα που κατέχουν τη μερίδα του λέοντος στην έκθεση, καθώς ως εν ενεργεία μυστική υπηρεσία η GCHQ δεν θέλει να αποκαλύψει τα εργαλεία που χρησιμοποιεί σήμερα. Οπως εξηγούν, άλλωστε, και οι διοργανωτές, η ουσία δεν έχει αλλάξει από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο: οι πράκτορες εξακολουθούν να προσπαθούν να σπάσουν κώδικες και να κλέψουν μυστικά.  Τα εργαλεία είναι που εξελίσσονται και μπορούν να γοητεύσουν κάθε ηλικία. Απόδειξη το γεγονός ότι οι επισκέπτες της έκθεσης καλύπτουν μια ευρεία ηλικιακή γκάμα. Το ενδιαφέρον των ενηλίκων εστιάζεται στη δραστηριότητα της κατασκοπείας και πώς μπορεί να διεισδύσει στην καθημερινότητά μας, ενώ τα παιδιά αφοσιώνονται στα παιχνίδια που προκαλούν το μυαλό τους να λύσουν γρίφους και να σπάσουν κώδικες.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 1916. Στις δυνατές στιγμές της είναι τα «μυστικά» της πρώτης κατάρριψης γερμανικού αεροσκάφους από τους Βρετανούς τον Σεπτέμβριο του 1916, καθώς αξιοποιήθηκε τεχνολογία αιχμής της εποχής για τον εντοπισμό του αεροπλάνου: μια ραδιοσυσκευή τοποθετημένη σε ένα ξύλινο κουτί με γυάλινη πρόσοψη και διακόπτες στο πάνω μέρος. Στον ίδιο χώρο εκτίθενται κομμάτια μετάλλου και υφάσματος από την άτρακτο του αεροσκάφους μαζί με μια μπότα, ένα καπέλο κι ένα σήμα που ανήκαν σε κάποιον από τους 16 γερμανούς επιβαίνοντες, οι οποίοι σκοτώθηκαν.

Για να δείξουν πώς εξάρθρωσαν ένα σοβιετικό δίκτυο κατασκόπων το 1961, έχουν ανασυστήσει ένα συνοικιακό διαμέρισμα της εποχής – ακόμη και η λουλουδάτη ταπετσαρία έχει τοποθετηθεί στους τοίχους -, στο οποίο έχουν τοποθετήσει τον ραδιοπομπό τον οποίο οι κατάσκοποι είχαν κρύψει κάτω από το δάπεδο της κουζίνας, αλλά και έναν αναπτήρα με ειδικό χώρο για κωδικούς κρυπτογράφησης. Λίγο πριν από την έξοδο από την έκθεση οι Νιου Γιορκ Τάιμς ρώτησαν έναν 12χρονο επισκέπτη που είχε λύσει έναν δύσκολο γρίφο με λέξεις αν θα σκεφτόταν την πιθανότητα να κάνει καριέρα ως κατάσκοπος και κατά συνέπεια αν η διοργάνωση έχει καταφέρει τον απώτερο στόχο της. «Δεν το βλέπω πιθανό να γίνω κατασκόπος. Πιο ενδιαφέρον μου φαίνεται το να σπάω κώδικες. Εχει μικρότερο ρίσκο», απαντά ο Τζέικ Ντρέξλερ.

Στο ίδιο κλίμα κι ένας 11χρονος Κολέν, ο οποίος δηλώνει ότι το πρόβλημα με τους κατασκόπους είναι ότι ζουν επικίνδυνα κι αυτό τον προβληματίζει, καταλήγοντας ότι όσο κι αν τον γοητεύει ο συνδυασμός λογικής και δράσης θα προτιμήσει την αρχιτεκτονική.

Ισως επειδή και οι δύο – ο ένας Αμερικανός που ταξίδεψε από το Λος Αντζελες και ο δεύτερος Γάλλος – δεν έχουν το DNA του Τζέιμς Μποντ στο αίμα τους και δεν πήραν ζεστά το μήνυμα – πρόσκληση της έκθεσης.

Η έκθεση θα είναι ανοιχτή ως τις 23 Φεβρουαρίου 2020.