Ο χριστιανισμός ως ουτοπία της ελπίδας

Ο τίτλος αυτού του έργου ξενίζει. Κι όμως, όποιος το διαβάζει θα διαπιστώσει πως τίποτα εδώ δεν έχει μπει στην τύχη. Ο Ερνστ Μπλοχ (1885-1977), πολύ γνωστός μαρξιστής, ακόμη από την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, που διέφυγε το 1993 στις ΗΠΑ και επέστρεψε μετά το 1945 στη σοβιετοκρατούμενη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, για να την εγκαταλείψει και αυτήν μετά την ανέγερση του βερολινέζικου Τείχους, γράφει αυτό εδώ το πολυσυζητημένο έργο προς το τέλος της ζωής του (1973). Ενα έργο που είχε ξεκινήσει με το «Πνεύμα της Ουτοπίας» (1923) και αποκορυφωθεί με το τρίτομο «Η Αρχή της Ελπίδας» (1954-1959).

Ο Μπλοχ, φιλόσοφος της ουτοπίας και της ελπίδας, επαναστάτης, ριζοσπάστης, φιλόσοφος, πίστευε πως η ουτοπία της ελπίδας δεν παύει να είναι ουτοπία όταν πραγματοποιείται. Αντιθέτως, μόλις τότε αρχίζει να είναι ουτοπία. Αν μπορεί να συνοψιστεί το έργο του σε τρεις λέξεις, αυτές είναι οι «spero ergo ero», ελπίζω, άρα υπάρχω. Αυτός θεωρεί ότι όπου υπάρχει ουτοπία και ελπίδα (όπου δηλαδή υπάρχει εσχατολογία, όρος καθόλου αρνητικός κατ’ αυτόν) εκεί πάντοτε υπάρχει και θρησκεία. Δεν ισχύει όμως και το αντίθετο. Οπου υπάρχει θρησκεία δεν υπάρχει πάντοτε και ελπίδα. Δεν υπάρχει ελπίδα στη θρησκεία του Ιερατείου. Υπάρχει όμως ελπίδα σε πάρα πολλά χωρία και περιστατικά της Βίβλου (Πύργος της Βαβέλ, Ιώβ, Λόγος των προφητών, ο Λόγος του υιού του ανθρώπου, Αποκάλυψις του Ιωάννη κ.ά). Και υπάρχει ελπίδα γιατί σ’ αυτά τα σημεία η Βίβλος οικοδομείται από τα κάτω προς τα πάνω και όχι από τα πάνω προς τα κάτω, όπως τα Ιερατεία θέλουν. Τελικά σ’ όλο αυτό το πραγματικά δύσκολο έργο, όπου ο συγγραφέας ξεδιπλώνει όλες τις τεράστιες γνώσεις του πάνω σ’ όλες τις θρησκείες, αλλά και πάνω στην ελληνική και στην παγκόσμια φιλοσοφία και μυθολογία, μέσα από την περιγραφή του σκότους του ανθρώπινου «βιβλικού γογγυσμού» φωτίζεται μια θρησκεία πλήρους ουτοπίας και μια ουτοπία που αποτελεί την κεντρική πτυχή της θρησκείας.

Το συμπέρασμα

Πώς όμως αυτός ο μαρξιστής, αλλά και επικριτής πτυχών του μαρξικού έργου, γνώστης τόσο της γερμανικής φιλοσοφίας όσο του εβραϊκού μεσσιανικού στοχασμού, φτάνει σ’ αυτό το συμπέρασμα; Μα φυσικά διαβάζοντας με κριτική ματιά τη Βίβλο και όχι απορρίπτοντάς την όπως ο ίδιος κατηγορεί ότι έκαναν ο απλοϊκός Διαφωτισμός και ο επιδερμικός μαρξισμός. Ανατρέχει σε μια σειρά θεολογικών, φιλοσοφικών και λογοτεχνικών κειμένων και παγκόσμιων μύθων, αλλά κυρίως διατρέχει τη Βίβλο για να αποδείξει πως σ’ αυτήν υπάρχουν δύο γραφές. Μία που θέλει τον λαό υποταγμένο στην υπέρτατη αυθεντία του Θεού και μια άλλη που θέλει τους ανθρώπους να αντιστέκονται σ’ αυτή την αυθεντία θέτοντας στο επίκεντρό τον Θεό της ανθρώπινης ελπίδας. Ο Μπλοχ μιλάει για «εμβόλιμα» σημεία στη Βίβλο που εσκεμμένα τέθηκαν εκεί, για να μπορεί να υπάρξει η δεύτερη, αυτή η υπέρ του λαού γραφή. Ο Ιησούς είναι ο κυριότερος εκφραστής της δεύτερης γραφής. Ο Ιησούς αρνείται την οικογένεια για χάρη των μαθητών του και των φτωχών. Αυτός οδηγεί σε μια άλλη έξοδο, αυτή του περιορισμένου ανθρώπου από τη φυλακή της αγνωσίας του. Καθόλου παράξενο που ακόμη και στον πονηρό «όφι», στους αρχαιοελληνικούς μύθους (Προμηθέας) και στους αστρικούς μύθους ο Μπλοχ ανακαλύπτει εσχατολογικά σκιρτήματα ελπίδας και ουτοπίας. Αλλά, όπως τονίζει ο Μπλοχ, και ο ίδιος ο Μαρξ εκεί που χαρακτηρίζει τη θρησκεία σαν όπιο του λαού, στο ίδιο κείμενο (Εισαγωγή στην «Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του δικαίου») γράφει ότι «η θρησκεία είναι ο αναστεναγμός του καταπιεσμένου πλάσματος, η ψυχή ενός άκαρδου κόσμου». Κατά τον Μπλοχ έχουμε εδώ την επανάληψη του βιβλικού γογγυσμού των κοπιώντων και των πεφορτισμένων.

Ελπίδα και προφήτες

Η λεγόμενη φιλολογική κριτική της Βίβλου, όπως την κατονομάζει ο συγγραφέας, δείχνει ότι η Εξοδος από τη σκλαβιά του πλούτου και όχι η Γένεσις είναι το κεντρικό νόημα της Αγίας Γραφής. Η ελπίδα και όχι το έχειν είναι η πιο χαρακτηριστική λέξη στη Βίβλο. Μεγάλο μερίδιο αυτής της θέσης ανήκει στους προφήτες. «Οι προφήτες δίδασκαν μια χειραφετημένη ελευθερία επιλογής, που εκτείνεται ακόμη και πέρα από το πεπρωμένο, δίδασκαν την ισχύ της ανθρώπινης απόφασης» (σ. 211). Η ηθική εναντίωση των προφητών στην κακία στον κόσμο αμφισβητεί τη δήθεν τελειότητα της Γενέσεως. Οι προφήτες δεν προέβλεπαν το πεπρωμένο, απλώς καθοδηγούσαν τους ανθρώπους πώς να το αποφύγουν. Στην Αγία Γραφή καλλιεργείται όσο πουθενά αλλού η τέχνη του να καταριέσαι ενώ φαίνεται πως υμνείς. Η ανατρεπτικότητα βρίσκεται στη βιβλική αφήγηση, η οποία προχωρεί μέσα στην Ιστορία κόντρα στο ρεύμα. Ο Ιώβ που εξεγείρεται και αποκηρύσσει το Συμβόλαιο του με τον Θεό, και όχι ο υποταγμένος Ιώβ όπως η Ιεραρχία ήθελε να τον παρουσιάσει, ο ηθικός και εσχατολογικός φωτισμός στα Ευαγγέλια, η επικράτηση πάλι στα Ευαγγέλια του τίτλου ο υιός του ανθρώπου αντί του υιός του Θεού ή του Κύριος – Χριστός, ο χριστοκεντρισμός αντί του θεοκεντρισμού, ο Λόγος του Χριστού στους μαθητές του πριν από τη σύλληψή του είναι κορυφαίες στιγμές σ’ αυτό που ο Μπλοχ ονομάζει αθεϊσμό στον χριστιανισμό.

Ο άνθρωπος της Βίβλου αμφισβητεί σε πολλά σημεία τον Θεό του ανθρώπου. Και ο Χριστός είναι βοηθός του σ’ αυτή την αμφισβήτηση. Το Ευαγγέλιο που υπόσχεται ο Ιησούς είναι μια υπόσχεση και εγκόσμιας σωτηρίας. Η Ανάσταση και η Ανάληψη είναι οι πιο σημαντικές στιγμές μιας εσχατολογικής υπόσχεσης, μιας ουτοπίας της ελπίδας και του επίγειου κόσμου. Ο Ιησούς ο ίδιος απέφευγε τον πειρασμό να ονοματίζεται υιός του Θεού. Ηθελε να είναι ο υιός του ανθρώπου. Ενας θεάνθρωπος χωρίς Θεό.

Αρχέτυπα

Ο Διαφωτισμός και η πρωτογενής απομάγευση

Ο Διαφωτισμός, τον οποίο κατά τον συγγραφέα, πολλοί συγχέουν με τον αλαζονικό φωταδισμό, υποβάλλοντας σε δριμεία κριτική την υποκριτική μορφή της θρησκείας, καθάρισε τον δρόμο για να αναδειχθεί εκείνη η Βίβλος στην οποία κυριαρχεί η έκκληση για εξέγερση. Μια έκκληση που ακολούθησαν κατά γράμμα στον Πόλεμο των Χωρικών ιερείς και θεολόγοι όπως ο Τόμας Μίντσερ. Κατά τον Μπλοχ το σύνθημα «πόλεμος στα παλάτια, ειρήνη στα καλύβια» που έγραφε στα 1834 ο Γερμανός Γκέοργκ Μπίχνερ στο θεατρικό του «Βόιτσεκ» έλκει την καταγωγή του στον προφήτη Αμώς που εξεγειρόταν ενάντια στον στολισμό των βωμών, ενώ την ίδια στιγμή καταδυναστεύονταν οι φτωχοί (Αμ. 5:21-23, 8: 4-6). Σ’ αυτό το έξοχο βιβλίο της φιλοσοφικής σκέψης μπορούμε να διακρίνουμε το πώς η πρωτογενής απομάγευση είναι δυνατόν να συναντήσει τα παλαιά θρησκευτικο-επαναστατικά αρχέτυπα. Ενώ και ο Διαφωτισμός γίνεται πιο βαθύς όταν σέβεται τον ανθρώπινο Λόγο της Γραφής που αγγίζει τους πάντες. Το βιβλίο θα μπορούσε να έχει ως τίτλο και το «ο χριστιανισμός ως ουτοπία της ελπίδας». Ενα βιβλίο – όαση στο βασίλειο της κοινοτοπίας στο οποίο ζούμε σήμερα, παρά τα σε πολλά σημεία τραβηγμένα συμπεράσματα που απαλύνουν πολλά όντως αντιδραστικά και συντηρητικά στοιχεία της Βίβλου.

Ο μεταφραστής Πέτρος Γιατζάκης είχε μια δύσκολη αποστολή , να μεταφράσει πολύ δύσκολους φιλοσοφικούς όρους και έννοιες και την έφερε σε πέρας
πολύ καλά.

Ernst Bloch
Ο αθεϊσμός στον Χριστιανισμό
Για τη θρησκεία της Εξόδου και της βασιλείας
Μτφ. Πέτρος Γιατζάκης
Εκδ. Αρτος Ζωής, 2019, σελ. 600
Τιμή: 25 ευρώ