Πενήντα χρόνια μετά

Η φωτογραφία είναι μνήμη. Ιταλία, φοιτητής, χειμώνας του 1971. Η στρατιωτική δικτατορία στην Ελλάδα σε πλήρη ανάπτυξη. Ο αντιδικτατορικός αγώνας έχει το τίμημά του, αναζητά «καύσιμα», μια λέξη, μια πράξη, κάτι που να χωρέσει την ελπίδα. Πώς και πότε θα τελειώσει το κακό; Δυο χρονιά πριν (28/3/69) είχε έρθει η ηχογραφημένη δήλωση Σεφέρη. Μεταδόθηκε από όλα τα διεθνή μέσα, την κάναμε φέιγ βολάν. Ηταν η μεγαλύτερη ανάσα για όσους πίστευαν στην πρωτοπορία του πνεύματος και την εκδήλωσή της σε καιρούς δίσεκτους. «Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει, είναι εθνική επιταγή». Μετά ήρθε ο θάνατος του ποιητή (20/9/71) και η κηδεία του που μετατράπηκε σε μια αυθόρμητη πάνδημη αντιδικτατορική διαδήλωση. Ο Γιώργος Σεφέρης, κι όχι μόνο για το Νομπέλ, πέρασε όρθιος στην αιωνιότητα.

Μόλις δυο μήνες μετά, έπεσε στα χέρια μου αυτή η φωτογραφία. Ελληνες συγγραφείς, διανοούμενοι μαζεύτηκαν να τιμήσουν τη μνήμη του ποιητή στο θέατρο Αλφα, στο κέντρο της Αθήνας. Η φωτογραφία είναι «ομιλούσα», λέει με τον τρόπο της «εμείς οι έλληνες συγγραφείς και ποιητές είμαστε παρόντες και συνεχίζουμε», Θ. Φραγκόπουλος, Γιάννης Δάλλας, Ρόδης Ρούφος, Μανώλης Αναγνωστάκης, Τάκης Σινόπουλος. Αυτό ήταν. Η πολύπαθη δημοκρατική συνείδηση εκρήγνυται κι απαντά με τους εκπροσώπους της συγγραφείς .

Το ελεύθερο πνεύμα δεν περιορίζεται, δεν πνίγεται, υπόκωφο στην αρχή, ορθώνεται μετά και με τον τρόπο του, δεδομένων των συνθηκών, υπερασπίζεται τον άνθρωπο και τα δικαιώματά του. Αυτός ήταν και είναι πάντα κι ο φόβος – ο μεγαλύτερος – κάθε δυνάστη.

Στην αρχή της δικτατορίας επιβλήθηκε η απαγόρευση βιβλίων ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Ενας τραγικός όσο και φαιδρός μαυροπίνακας, για μια χώρα που απέβλεπε να μπει στην τότε ΕΟΚ, αλλά εκδιώχθηκε λόγω τυραννίας από το Συμβούλιο της Ευρώπης! Συγγραφείς συνελήφθησαν, εξορίστηκαν, κλείστηκαν σε φυλακές. Καθηγητές πανεπιστημίου απολύθηκαν (Μάνεσης, Κακριδής κ.ά.). Σε Ελληνες που αντέδρασαν στο εξωτερικό αφαιρέθηκε η ιθαγένεια (Μελίνα Μερκούρη, Ριχ. Σωμερίτης κ.ά.). Ακόμη και στον υπερήλικα Κοσμά Πολίτη που ζούσε μέσα στην καθημερινή ανέχεια, του απαγορεύουν με τον «κατ’ οίκον εγκλεισμό» του να ακολουθήσει την κηδεία της συζύγου του! Η φωνή της «Επαναστάσεως», επίσημο όργανο της χούντας, έγραφε σε κύριο άρθρο της: «Οι διανοούμενοι είναι καλοί, αν το κράτος σταθεί παρά τω πλευρώ τους, τους αγκαλιάση, θα ανταποδώσουν τη στοργή στο πολλαπλάσιο»! Τις ίδιες μέρες ο δημοκρατικά «ανάγωγος» υπουργός Παιδείας Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, έστελνε στα σχολεία όλης της χώρας την «Πολιτική Αγωγή» του!

Οι συγγραφείς αντέδρασαν σε όλη αυτή την καταπίεση αρνούμενοι να δημοσιεύσουν έργα τους. Η σιωπή τους μπορεί να ήταν εκκωφαντική αλλά το σκοτάδι παρέμενε αδιαπέραστο. Ωσπου μίλησε ο Γιώργος Σεφέρης, ο νομπελίστας ποιητής. Οι ξένοι διανοούμενοι συμπαραστάθηκαν και οι δικτάτορες αφού πρώτα λοιδόρησαν «κάποιος Σερίφης… Σαράφης… Σερέφης… που γράφει ποιήματα, προφανώς κομμουνιστής , βγήκε να κατηγορήσει τη χώρα του»!, μετά είδαν τη διεθνή απήχηση κι άλλαξαν τον νόμο τους αφήνοντας μικρές χαραμάδες πρωτοβουλιών στον έντυπο λόγο.

Τα πράγματα, δειλά στην αρχή, άρχισαν να παίρνουν τον δρόμο τους. Κυκλοφόρησαν τα «18 ΚΕΙΜΕΝΑ» που μεταφράστηκαν τάχιστα σε πολλές γλώσσες. Οι συγγραφείς ήταν υποχρεωμένοι λόγω του νέου νομού περί Τύπου να αναγράφουν στο βιβλίο τη διεύθυνσή τους. Ετσι διαβάζουμε «Σπύρος Πλασκοβίτης – Αώου 6, Αθήνα. Τώρα φυλακές Αιγίνης»! Η ενότητα των συγγραφέων, ασχέτως πολιτικών αντιλήψεων, έπαιξε τον πρώτο ρόλο στην αποτελεσματική τους στάση απέναντι στη χούντα. Εδώ πρέπει να εξάρουμε τον «συγκολλητικό» ρόλο του Στρατή Τσίρκα και του Ρόδη Ρούφου.

Στο εξωτερικό οι διανοούμενοι από την πρώτη στιγμή της επιβολής της δικτατορίας στην Ελλάδα βγήκαν και την κατήγγειλαν, προχώρησαν σε διαμαρτυρίες, κάλεσαν τις κυβερνήσεις τους να απομονώσουν το στρατιωτικό καθεστώς. Η συμπαράσταση των κορυφαίων ξένων διανοουμένων με την παρότρυνση των ελλήνων αντιστασιακών του εξωτερικού δεν έχει καταγραφεί ιστορικά όπως θα έπρεπε. Κι όμως ήταν η σπουδαιότερη φωνή που διέθετε η δημοκρατική Ελλάδα στον κόσμο, μαζί με τις δικές της αντιδικτατορικές παρουσίες (Θεοδωράκης, Γαβράς κ.ά.) που λειτούργησαν ως καταλύτες μιας διερευνόμενης συνεχώς διεθνούς διαμαρτυρίας απέναντι στο χουντικό καθεστώς. Ο μαέστρος Χέρμπερτ φον Κάραγιαν αρνήθηκε να έρθει στο Φεστιβάλ Αθηνών, ο θεατρικός συγγραφέας Αρθουρ Μίλερ απαγόρευσε κάθε δημοσίευση έργων του όσο διαρκεί η δικτατορία, ο φιλόσοφος Γκέοργκ Λούκατς κάλεσε όλους τους διανοουμένους, ασχέτως ιδεολογίας, να συμπαρασταθούν στον ελληνικό λαό, ο Ζαν-Πολ Σαρτρ αφιέρωσε ένα ολόκληρο τεύχος του σπουδαίου περιοδικού «Les Temps Modernes» στη Δημοκρατική Ελλάδα, ο γερμανός συγγραφέας Γκίντερ Γκρας τον Μάρτιο του ’72 ήρθε στην Αθήνα και στη διάλεξή του κατήγγειλε ανοιχτά τις μεθόδους του αυταρχικού καθεστώτος ζητώντας την αποφυλάκιση συγγραφέων και επιστημόνων όπως εκείνη του Γεωργίου-Αλέξανδρου Μαγκάκη. Θα χρειαζόταν ολόκληρο βιβλίο για να αναφερθούν όλες οι αντιδράσεις των ξένων διανοουμένων κατά της δικτατορίας και υπέρ της Δημοκρατικής Ελλάδας.

Επιστρέφοντας στη φωτογραφία μας και στους πνευματικούς ανθρώπους που παρουσιάζει, παρατηρούμε μια μελαγχολική διάθεση στα πρόσωπά τους, που αντιπροσωπεύει τα συναισθήματα που διακατείχαν τους ευαίσθητους και δυνατούς του καιρού εκείνου. Είχα τη χαρά μετά την πτώση της χούντας να τους γνωρίσω προσωπικά (πλην του Ρόδη Ρούφου) και με ορισμένους να αναπτύξω σχέσεις φιλίας. Από τους πέντε σήμερα βρίσκεται μεταξύ μας ο σεβαστός Γιάννης Δάλλας.

Δεν μπορώ παρά τελειώνοντας αυτή την αναφορά, με αφορμή τη φωτογραφία μιας άλλης εποχής, να αναρωτηθώ για το σήμερα. Υπάρχουν στις μέρες μας διανοούμενοι που χαίρουν σεβασμού και μιας γενικής εκτίμησης και που ο παρεμβατικός τους λόγος παίζει κάποιον ρόλο στα πράγματα όπως τότε; Ή ο οδοστρωτήρας των πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων, μαζί με την παγκοσμιοποίηση και τη ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη αλλοίωσαν πρόσωπα, ρόλους και καταστάσεις; Μήπως οι αόρατες αλλά καλά οργανωμένες διεθνείς Αγορές σε έναν ακήρυκτο οικονομικό πόλεμο επιβάλλουν τη θέλησή τους σε μια μετα-ιδεολογική εποχή με αποτέλεσμα τις τεράστιες ανισότητες; Μήπως κανοναρχούν και μεταλλάσσουν τον ρόλο των παραδοσιακών διανοουμένων σε ένα νέο ισχνό ρόλο παραγόντων, δορυφόρων του μοναδικού συστήματος, που με την τεχνοκρατική ένδειξη «καθηγητής» ομιλούν και γράφουν περιπεπλεγμένοι στα σύγχρονα μιντιακά δίκτυα ως οι τσιπούρες μέσα στο ασφαλές περιβάλλον του ιχθυοτροφείου;