Αναζητώντας τον χαμένο κόσμο

Οι διδάσκοντες σε κάθε βαθμίδα της Εκπαίδευσης γνωρίζουν εκ πείρας πως μια Εισαγωγή σε κάποιο γνωστικό αντικείμενο συνιστά άσκηση με ιδιαίτερο βαθμό δυσκολίας, δεδομένου ότι ο ομιλητής καλείται να συνοψίσει με τα απλούστερα δυνατά λόγια και όσο το δυνατόν ευκρινέστερα το περιεχόμενο των διακυβευμάτων του συγκεκριμένου γνωσιακού πεδίου. Είναι επιπλέον φανερό πως μια Εισαγωγή απευθύνεται πάντοτε σε ένα προκαθορισμένο, ευρύτερο ή πιο εξειδικευμένο, κοινό, και, ως εκ τούτου, συγκροτεί τα επιχειρήματά της στη βάση ορισμένων κανόνων επικοινωνίας τους οποίους διατυπώνει, πρώτος, ο Αριστοτέλης στη Ρητορική.

Στην περίπτωση του γάλλου συγγραφέα Μαρσέλ Προυστ (1871-1922), η εισαγωγική αυτή άσκηση συνιστά πρόκληση και παρουσιάζει τον μέγιστο βαθμό δυσκολίας, καθώς ο μελετητής έρχεται εδώ και παραπάνω από έναν αιώνα αντιμέτωπος με έναν αέναα μεταβαλλόμενο ορίζοντα πληροφοριών και συμφραζομένων, κατ’ εικόνα της ίδιας της εξαιρετικά περίπλοκης διεργασίας ανάδυσης και εκτύπωσης του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (1913-1927).

Ο μελετητής γίνεται με τον καιρό ιδιαίτερα επιλεκτικός ως προς τη διαχείριση του χρόνου του όσο και αρκούντως φειδωλός ως προς τις τοποθετήσεις του, που σε πολλές εάν όχι στις περισσότερες των περιπτώσεων πρόκειται να διαψευστούν από νέα δεδομένα ή νέες υποθέσεις εργασίας. Ετσι, καθώς η εικόνα του γάλλου συγγραφέα συνεχώς μεταμορφώνεται με το πέρασμα του χρόνου και το μυθιστόρημά του επεκτείνει την ακτινοβολία του μέσα από την αναγνώριση νέων διαστάσεων και τη διατύπωση νέων ερωτημάτων, ο μελετητής αποκτά τη συνήθεια της μόνιμης επανεξέτασης των καθιερωμένων προσεγγίσεων, αποκτώντας μεγαλύτερο βαθμό ελευθερίας στη συγκρότηση των ισχυρισμών του.

Το γενικότερο ζήτημα που εγείρεται λοιπόν, σε σχέση με τον βίο και το έργο του Προυστ – και εφόσον ακολουθούσαμε τη σοφή και αρκετά διαδεδομένη πλέον ρήση του Μπέκετ -, είναι με ποιον τρόπο μαθαίνουμε σιγά σιγά να «αποτυχαίνουμε καλύτερα».

Ο συλλογικός τόμος Ο κόσμος του Προυστ είναι απότοκο μιας σειράς ραδιοφωνικών εκπομπών που μεταδόθηκαν το καλοκαίρι του 2013 από τον δημόσιο ραδιοφωνικό σταθμό μεγάλης ακροαματικότητας France Inter, στο πλαίσιο μιας σειράς με γενικό τίτλο «Ενα καλοκαίρι με τον/την …».

Με συντονίστρια την παραγωγό της σειράς Λορά Ελ Μακί, οκτώ γάλλοι μυθιστοριογράφοι, βιογράφοι και ακαδημαϊκοί δάσκαλοι που έχουν αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής τους στη μελέτη του βίου και του έργου του Προυστ εκφράζουν την προσωπική τους μαρτυρία για τη στιγμή της συνάντησής τους με το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, επιλέγουν και αναπτύσσουν με απλά αλλά περιεκτικά λόγια μια θεματική που τη θεωρούν δεσπόζουσα για την κατανόησή του, παραθέτοντας, παράλληλα, κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το μυθιστόρημα, προς επίρρωση των ισχυρισμών τους.

Στους συνεργάτες του τόμου περιλαμβάνονται ορισμένοι στυλοβάτες της γαλλόφωνης προυστικής έρευνας όπως ο Ζαν – Ιβ Ταντιέ, υπεύθυνος για τη νεότερη έκδοση αναφοράς (1987-1989) του γαλλικού πρωτοτύπου στη σειρά της «Βιβλιοθήκης της Πλειάδας», όπως και εξέχων βιογράφος του Προυστ.

Ο Ταντιέ πραγματεύεται το ζήτημα των μυθιστορηματικών προσώπων, εστιάζοντας σε πέντε (από τις περίπου πεντακόσιες) περιπτώσεις, τη μητρική μορφή (με τη διττή της υπόσταση: τη μητέρα και τη γιαγιά), τον ειδήμονα και συλλέκτη Σαρλ Σουάν, ο οποίος μυεί τον κεντρικό ήρωα του μυθιστορήματος στον γρίφο της τέχνης, τον πλούσιο σε δραματουργικές διαστάσεις και συναισθηματικές εκρήξεις εκκεντρικό ομοφυλόφιλο βαρόνο ντε Σαρλίς και, τέλος, τον μεγάλο έρωτα του ήρωα, τη μέχρι τέλους αινιγματική και διόλου απίθανο αμφίφυλη Αλμπερτίν.

Από την πλευρά του, ο Αντουάν Κομπανιόν, συγγραφέας, καθηγητής στην έδρα της γαλλικής λογοτεχνίας στο Κολέγιο της Γαλλίας και στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, υπεύθυνος για την έκδοση της τέταρτης ενότητας του μυθιστορήματος (Σόδομα και Γόμορρα) για τη Βιβλιοθήκη της Πλειάδας και επιμελητής της πρώτης ενότητάς του, του Από τη μεριά του Σουάν, ανατέμνει το ζήτημα του χρόνου, αναφερόμενος τόσο στη μακρά διάρκειά του και τον λαβυρινθώδη χαρακτήρα του όσο και στον ρόλο που παίζει το προυστικό δίπολο του χαμένου και του ανακτημένου χρόνου στη διαδικασία συγγραφής του μυθιστορήματος.

Δύο πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και συγγραφείς, η Τζούλια Κρίστεβα και ο Νικολά Γκριμαλντί, η πρώτη ψυχαναλύτρια, με εξειδίκευση στα σύγχρονα λογοτεχνικά χειρόγραφα, ο δεύτερος φιλόσοφος, με εξειδίκευση στα ζητήματα των παθών της ψυχής και της οικοδόμησης του βίου, εκθέτουν, αντίστοιχα, τη διάσταση του φαντασιακού στην προυστική λογοτεχνική εμπειρία και τις περιπλοκές που παρουσιάζει η εκδίπλωση της έννοιας του έρωτα στην οικοδόμηση του μυθιστορήματος.

Αντικείμενα της έκθεσης είναι εδώ δύο θεμελιώδεις αρχιτεκτονικές διαστάσεις του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: αφενός, η λανθάνουσα παρουσία του ονειρικού στοιχείου και της ποιητικής ονειροπόλησης τόσο στην αποτύπωση της αίσθησης όσο και στη συγκρότηση ενός βλέμματος που αποφεύγει συστηματικά το «ανήκειν», δηλαδή την ένταξή του σε μια ορισμένη κοινωνική ομάδα· αφετέρου, με παραδείγματα αντλημένα από τον «Ερωτα του Σουάν», τον Ισκιο των ανθισμένων κοριτσιών, το Σόδομα και Γόμορρα και τη Φυλακισμένη, η εξαντλητική καταγραφή όλων των σταδίων της ερωτικής διεργασίας, στη βάση της παραμετροποίησής της στις διαστάσεις του πόθου, της προσδοκίας, της ζήλειας και της ψευδαίσθησης.

Την ομάδα των συνεργατών του τόμου συμπληρώνουν ορισμένοι εκπρόσωποι μιας νεότερης γενιάς, κινηματογραφιστές, βιογράφοι, παραγωγοί ραδιοφωνικών εκπομπών με πολιτισμικό περιεχόμενο, ιστορικοί της τέχνης.

Οι συνεργάτες αυτοί πραγματεύονται με εμπεριστατωμένο τρόπο τα ζητήματα της κριτικής προσέγγισης της κοσμικότητας και του δημιουργικού εαυτού, με σημεία αφετηρίας και κατάληξης τα σπάνια «μιμητικά» χαρίσματα του συγγραφέα (Ζερόμ Πριέ): αναρωτιέται κανείς διαβάζοντάς τον μήπως η Επιστολογραφία του συγγραφέα δεν είναι τελικά παρά μια ανεξάντλητη ακολουθία από τις πρόβες ενός μίμου που επινοεί αδιάκοπα νέους ρόλους· το ζήτημα της ιδιαίτερης θέσης που κατέχουν οι τόποι και τα τοπωνύμια στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, με εκτενείς αναφορές στα μυθοπλαστικά Κομπρέ και Μπαλμπέκ, όπως και στο Παρίσι και τη Βενετία (Μισέλ Εμάν): αναρωτιόμαστε ποιον ρόλο παίζει το ταξίδι στη συγκρότηση του πεδίου της τέχνης· τη δοκιμιακή και στοχαστική διάσταση του μυθιστορήματος, όπως και τον συσχετισμό του με τα εγχειρήματα του Μονταίνιου, του Σοπενάουερ, του Νίτσε και του Αλμπέρ Καμί (Ραφαέλ Αντοβέν): τίθεται εδώ το δύσκολο ερώτημα της θέσης που κατέχει η Φιλοσοφία στο πλαίσιο του μυθιστορήματος· τέλος, το ζήτημα της συμβολής των τεχνών, ιδιαίτερα της μουσικής, της ζωγραφικής, της συγγραφής και της ανάγνωσης στη συγκρότηση ορισμένων «μυθιστορηματικών» προσώπων, όπως του ζωγράφου Ελστίρ, του μουσουργού Βεντέιγ, του δυνάμει συγγραφέα, αλλά και του δικού μας εαυτού, στον βαθμό που βυθιζόμαστε ολοένα περισσότερο στο μυθιστόρημα (Αντριέν Γκετζ): πρόσωπα που αδιόρατα συμβάλλουν στην οικοδόμηση ενός κόσμου της τέχνης σε γειτνίαση αλλά και σε πλήρη αντίστιξη με τη φλυαρία που διέπει τις εσκεμμένα ατέρμονες κοσμικές συγκεντρώσεις μιας ξεπεσμένης αριστοκρατίας και της ανερχόμενης αστικής τάξης.

Θα έλεγε λοιπόν κανείς πως με τα κεφάλαια που διαδέχονται το ένα το άλλο και τις δειγματοληπτικές παραπομπές σε χαρακτηριστικά χωρία από τις επτά ενότητες του μυθιστορήματος, ο αναγνώστης αποκτά επίγνωση των πολλαπλών διακυβευμάτων του εγχειρήματος, χωρίς αυτό να σημαίνει πως η Εισαγωγή μάς προσφέρει κάποια εξαντλητική καταγραφή, τον πλήρη κατάλογο των ινών που στήνουν το υφάδι του μυθιστορήματος.

Συγχρόνως, ο αναγνώστης έρχεται (εφόσον δεν έχει έρθει προηγουμένως) σε επαφή με τις ιδιαιτερότητες ενός λογοτεχνικού ύφους, τόσο με τον συχνά μακροπερίοδο – και εντούτοις αυστηρά δομημένο – λόγο του Προυστ όσο και με τη γνωμική, αποφθεγματική διάστασή του, γεγονός που μπορεί να τον παροτρύνει να αποτολμήσει μια πρώτη επαφή με την ίδια την εκφορά του λόγου στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, στο οποίο οφείλουμε να μην ξεχνάμε πως η δύναμη ζωής με όχημα το κωμικό στοιχείο (τη θυμηδία, την ευθυμία, το χιούμορ, το γέλιο και, ιδιαίτερα, τον αυτοσαρκασμό) κατέχει τον πρώτο λόγο.

Εγκάρσια τομή

Η αέναη δημιουργία

Κοντολογίς, με τις σχεδόν ανεπαίσθητες, αλλά αποφασιστικής σημασίας, παρεμβάσεις της συντονίστριας, όπως και με τα καίρια συμπληρώματα (συστηματικές παραπομπές στην πρώτη, επτάτομη, ελληνική έκδοση, πρόσθετες βιβλιογραφικές αναφορές, επεξηγηματικά σχόλια όπου αυτό χρειάζεται και ενίοτε καίριες κριτικές παρατηρήσεις, μεταφραστικές και άλλες) της έμπειρης όσο και ευσυνείδητης μεταφράστριας και επιμελήτριας του τόμου Μήνας Πατεράκη – Γαρέφη, Ο κόσμος του Προυστ, κατορθώνει να ξεπεράσει τον σκόπελο μιας απλής παράταξης ορισμένων θεματικών και να μας προτείνει μια εγκάρσια τομή, κατάλληλη να μας εισαγάγει σε ορισμένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα που δεν παύει να θέτει επί τάπητος και υπό μορφή ερωτημάτων το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: Ποιες σχέσεις πλάθονται μεταξύ του κοινωνικού εγώ και του δημιουργικού εαυτού στις διαδικασίες παραγωγής (συγγραφή), αναπαραγωγής (μετάφραση) και πρόσληψης (ανάγνωση) ενός έργου τέχνης; Τι ισχυρίζεται ότι κάνει ο Προυστ και τι πραγματικά οικοδομεί, καθώς οδηγεί το μυθιστόρημα στα όριά του; Ποια είναι η λειτουργία των εικόνων στο μυθιστόρημά του;

Εύκολα καταλαβαίνουμε πως ο κόσμος του Προυστ δεν είναι άλλος από τον κόσμο της αέναης δημιουργίας, μια δυναμική διεργασία στην οποία καταγράφεται ανάγλυφα η καλλιτεχνική δημιουργία με όχημα την εξεικόνιση του σταδιακού τρόπου επέκτασης όλων των αισθήσεων.

Σε κριτική απόσταση από κάθε ερμηνευτικό κοινό τόπο, ο συγγραφέας κατορθώνει να εμπεδώσει στον Ανακτημένο Χρόνο, και ιδιαίτερα στις τελευταίες σελίδες του, ένα είδος υπέρθεσης ή μια εντέχνως επινοημένη μερική αλληλοεπικάλυψη εικόνων με τρόπο που να μην υποτάσσεται στους αναγεννησιακούς κανόνες της προοπτικής, αλλά να υποβάλλει την αίσθηση όσο και την επίγνωση της κεκτημένης ογκηρότητάς τους, χωρίς ωστόσο να παραμελεί το γεγονός ότι η ογκηρότητα αυτή βρίσκεται πάντοτε βυθισμένη σε μια απύθμενη και άγνωρη «χώρα», την οποία οι καλλιτέχνες του μέλλοντος οφείλουν να συνεχίζουν να εξερευνούν.

Πρόκειται για την επικρεμάμενη ή προεξέχουσα διάσταση των πραγμάτων της τέχνης, η οποία προσδιορίζει με σαφήνεια – ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο, δηλαδή σε «ορθή» δοσολογία – και το προυστικό τέλος του παιχνιδιού.

Laura El Makki, Antoine Compagnon, Raphael Enthoven, Michel Erman, Adrien Goetz, Nicolas Grimaldi, Julia Kristeva, Jerome Prieur, Jean-Yves Tadie
Ο κόσμος του Προυστ
Μτφ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, Εκδ. Πατάκη, 2019, σελ. 380
Τιμή: 12,20 ευρώ