Ο πόλεμος της Τουρκίας ενάντια στην ελευθερία του λόγου

Ενα πρωινό, δύο μήνες πριν, ξύπνησα από τον ήχο χιλιάδων βίαιων μηνυμάτων στα τουρκικά social media, πολλά από τα οποία προέρχονταν από τρολ και αυτοματοποιημένα προγράμματα. Είχαν αποσπάσει προτάσεις από ένα από τα μυθιστορήματά μου, το «Gaze», και τις διακινούσαν ζητώντας να δικαστούν μυθιστοριογράφοι για προσβολή της δημοσίας αιδούς. Το νέο μου μυθιστόρημα, «10 Minutes 38 Seconds in This Strange World», βρίσκεται ήδη στον στόχο. Και τα δύο βιβλία εξερευνούν δύσκολα ζητήματα – τη σεξουαλική παρενόχληση, τη βία λόγω φύλου και την παιδική κακοποίηση – και φυσικά δεν είμαι η μόνη συγγραφέας που μπήκε στον στόχο με αυτόν τον τρόπο. Σύντομα η υστερία μετατράπηκε σε ένα είδος ψηφιακού λιντσαρίσματος τούρκων συγγραφέων, που είχαν έστω και ελάχιστα αγγίξει παρόμοια ζητήματα στα μυθιστορήματα και τα διηγήματά τους.

Την ίδια εβδομάδα δέχτηκα ένα γεμάτο ένταση τηλεφώνημα από τον τούρκο εκδότη μου, με το οποίο με ενημέρωνε ότι η αστυνομία επισκέφθηκε τα γραφεία του εκδοτικού οίκου ζητώντας να δει μια σειρά από βιβλία. Οχι μόνο τα μυθιστορήματά μου, αλλά και τίτλους της Nτουιγκού Ασένα, μιας πρωτοπόρου φεμινίστριας που πέθανε το 2006. Τα βιβλία τελικά μεταφέρθηκαν στο γραφείο του εισαγγελέα για να τεθούν υπό έρευνα.

Από την απόπειρα πραξικοπήματος το 2016, 29 εκδοτικοί οίκοι έχουν κλείσει με διάταγμα και 135.000 συγκεκριμένα βιβλία απαγορεύεται πλέον να διανέμονται στις δημόσιες βιβλιοθήκες, ανάμεσά τους και τα βιβλία του Λουί Αλτουσέρ και του Ναζίμ Χικμέτ, του μεγαλύτερου ποιητή της Τουρκίας. Επίσης, εισαγγελέας έχει χαρακτηρίσει τους Μπαρούχ Σπινόζα και Αλμπέρ Καμί ως μέλη τρομοκρατικής οργάνωσης.

Πολλά έχουν ειπωθεί για την αντιφιλελεύθερη φύση του απολυταρχικού λαϊκισμού, λίγα όμως σχετικά για δύο ταυτόχρονα συνεπακόλουθά του: τον «αντιδιανοητισμό» και τον «αντιφεμινισμό». Ο αυταρχικός λαϊκισμός θέλει να διαχωρίζει την κοινωνία σε δύο στρατόπεδα: τον καθαρό λαό ενάντια στη διεφθαρμένη ελίτ. Συχνά συνδέουν τους συγγραφείς, τους ποιητές, τους δημοσιογράφους και τους λόγιους με το δεύτερο γκρουπ. Στη λαϊκιστική φαντασία, το αν είσαι ελίτ ή όχι δεν έχει να κάνει σε τίποτα με την οικονομική σου ισχύ ή το κοινωνικό σου status, αλλά με τις ιδέες σου. Με το σκεπτικό αυτό, ένας πανεπιστημιακός βοηθός που δεν μπορεί να σηκώσει το βάρος ενός σπιτιού στην πόλη και είναι υποχρεωμένος να διανύει μεγάλες αποστάσεις, αλλά τυγχάνει να έχει προοδευτικές ιδέες μπορεί να θεωρηθεί ελίτ, ενώ ένας διευθυντής σε μεγάλη επενδυτική εταιρεία θα χαρακτηριστεί ως «άνθρωπος του λαού» αν χρηματοδοτήσει λαϊκιστικά, εθνικιστικά κινήματα.

Ο λαός βαυκαλίζεται ακούγοντας να τον χαρακτηρίζουν ως αγνό και αθώο. Ο αντιπρύτανης ενός νεοϊδρυθέντος πανεπιστημίου στην Τουρκία, o Mπουλέντ Αρί, δήλωσε στην τηλεόραση: «Προτιμώ να εμπιστευθώ ανθρώπους αμαθείς, που δεν έχουν πάει στο πανεπιστήμιο ή ακόμα καλύτερα ούτε καν στο δημοτικό σχολείο… γιατί τα μυαλά τους είναι αγνά». Ανέφερε δε ότι με λύπη είδε τα ποσοστά των μορφωμένων ανθρώπων να αυξάνονται, ισχυριζόμενος ότι όσοι έχουν υψηλότερη εκπαίδευση και είναι περισσότερο καλλιεργημένοι έχουν επίσης θολά μυαλά και δεν μπορούν να σκεφθούν με τρόπο ευθύ. «Αν ο Ερντογάν φύγει, θα είναι καταστροφή» πρόσθεσε. Επειτα, προήχθη από την κυβέρνηση σε σύμβουλο Ανώτερης Εκπαίδευσης.

Περισσότεροι από 7.300 ακαδημαϊκοί έχουν εκδιωχθεί μέσω επειγόντων διαταγμάτων. Περίπου 700 λόγιοι διώχθηκαν ποινικά επειδή υπέγραψαν ένα ψήφισμα για την ειρήνη. Εχασαν τις δουλειές τους και μπήκαν σε μαύρη λίστα. Η εχθρικότητα της κυβέρνησης του προέδρου Ερντογάν απέναντι στους διανοουμένους είναι ξεκάθαρη.

Η Ελίφ Σαφάκ είναι τουρκάλα συγγραφέας. Η «Περηφάνεια» είναι το τελευταίο της βιβλίο που κυκλοφόρησε στα ελληνικά (εκδ. Παπαδόπουλος, 2014)