Ο Διαφωτισμός για αρχάριους (και μη)

Στο περίφημο άρθρο του που δημοσιεύτηκε το 1784 στο περιοδικό «Berlinische Monatsschrift» ο Ιμάνουελ Καντ σημείωνε: «Διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την κατάσταση της πνευματικής αδυναμίας για την οποία είναι ο ίδιος υπαίτιος. Πνευματική αδυναμία σημαίνει ανικανότητα να χρησιμοποιήσει κανείς τη νόησή του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Υπαίτιος είναι ο άνθρωπος, όταν ο λόγος της αδυναμίας δεν είναι η έλλειψη νοημοσύνης, αλλά η αναποφασιστικότητα και η δειλία να χρησιμοποιήσει τη νόησή του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Sapere aude! Να έχεις το θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου! Αυτή είναι η εμβληματική φράση του διαφωτισμού».

Για τους περισσότερους ο Διαφωτισμός σχετίζεται με μια περίοδο του 18ου αιώνα, όταν οι διανοούμενοι της εποχής προσπάθησαν να συνδέσουν την επιστήμη και τη φιλοσοφία με την ιδέα της προόδου, συμπεριλαμβανομένης της σταδιακής απαγκίστρωσης της θρησκείας και υιοθέτησης μιας πιο κοσμικής σκέψης. Παρ’ όλ’ αυτά, είναι μια έννοια που σήμαινε διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικούς ανθρώπους τότε αλλά και σήμερα.

Σίγουρα, η συγγραφή ενός βιβλίου για μια τόσο σύνθετη και αμφιλεγόμενη έννοια είναι σε κάθε περίπτωση ένα γενναίο και δύσκολο εγχείρημα. Ωστόσο, ο καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ Τζον Ρόμπερτσον καταφέρνει να παρουσιάσει ένα υπέροχο μικρό βιβλίο που είναι κάτι πολύ παραπάνω από μια απλή «συνοπτική εισαγωγή» στον Διαφωτισμό. Το βιβλίο του παρέχει μια διεξοδική και πρωτότυπη ερμηνεία του Διαφωτισμού ως ιστορικού φαινομένου και ως φιλοσοφικής ιδέας. Και εξηγεί τις αμφισημίες που εξακολουθούν να περιβάλλουν τον όρο «διαφωτισμός».

Οσο κι αν η διάσημη απάντηση του Καντ στην ερώτηση «Τι είναι Διαφωτισμός;» συχνά θεωρήθηκε ως η οριστική εξήγηση αυτής της έννοιας, ο Ρόμπερτσον παρατηρεί ότι δεν θα ήταν σκόπιμο να περιορισθεί το νόημα στον ορισμό του Καντ, αφενός γιατί ο όρος Aufklärung (Διαφωτισμός) ήταν ταυτόσημος με τη φιλοσοφία, δίχως όμως να πρόκειται για την ίδια τη φιλοσοφία. Αφετέρου γιατί ο Καντ χαρακτήριζε το Auflklärung ως μια διαδικασία, όχι ως ένα πεπερασμένο φαινόμενο ή μια περίοδο που έφερε οριστικό αποτέλεσμα και άρα έμελλε να απασχολήσει τη διανόηση και στο μέλλον.

Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι οι ιστορικοί ακολουθώντας το παράδειγμα του Ρόμπερτ Ντάρντον, απέρριψαν την παραδοσιακή προσέγγιση που αφορούσε τη μελέτη αποκλειστικά των ιδεών του Διαφωτισμού, επανεξετάζοντας και άλλους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας σε εκείνη την περίοδο. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός διεπιστημονικού κλάδου, ο οποίος περιλαμβάνει εκτός από την ιστορία και τη φιλοσοφία των ιδεών, την πολιτισμική, κοινωνική, οικονομική και πολιτική ιστορία εκείνης της εποχής. Σε αυτό το πλαίσιο ο συγγραφέας σε ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου κάνει αναφορά και στην κοινωνική ζωή της εποχής, συμπεριλαμβανομένων των θεσμών που παραδοσιακά αποτελούν τη δημόσια σφαίρα, όπως τα καφέ (βλ. απόσπασμα), τα σαλόνια, τα πανεπιστήμια, τις τεκτονικές στοές κ.ά. Αναφέρεται, εξάλλου, στον ρόλο των γυναικών, αλλά και στην κολοσσιαία επίδραση που είχε η έντυπη πολιτική συζήτηση παίζοντας καθοριστικό ρόλο στην πεποίθηση ότι η πολιτική επιρροή θα πρέπει να ασκείται μέσα από την κοινή γνώμη.

Η θρησκεία

Οσον αφορά τη θρησκεία ο Ρόμπερτσον υποστηρίζει ότι οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού επιδίωξαν να ανακαλύψουν τα ιστορικά θεμέλιά της με βασική επιδίωξη την επίτευξη ενός συμβιβασμού μεταξύ του θρησκευτικού και του κοσμικού κόσμου. Δηλαδή έναν Διαφωτισμό που δεν χαρακτηρίζεται κυρίως από τον αθεϊσμό ή τον αντι-κληρικισμό, όπως έχουν υποστηρίξει άλλοι κορυφαίοι ιστορικοί και μελετητές του Διαφωτισμού όπως ο Πίτερ Γκέι («Enlightenment: the rise of modern paganism», 1966).

Το βιβλίο του καθηγητή Ρόμπερτσον εκτός από κατατοπιστικό, προσφέρει πολύτιμα ερεθίσματα για σκέψη, χάρη στον πρωτότυπο τρόπο γραφής του, αλλά και χάρη στον αξιέπαινο διεπιστημονικό χαρακτήρα του που αποτυπώνει τη βαθιά γνώση και ευρυμάθεια του συγγραφέα. Μέσω της διεπιστημονικής προσέγγισης, ο Ρόμπερτσον εξετάζει τις φιλοσοφικές και πολιτικές θεωρίες σε σχέση με τα κοινωνικά, πολιτιστικά και πολιτικά φαινόμενα με τα οποία συνδέθηκε ο Διαφωτισμός. Πέραν αυτού το βιβλίο λαμβάνει υπόψη διαφορετικά γεωγραφικά, κοινωνικά, πολιτιστικά, πνευματικά και πολιτικά πλαίσια χωρίς να περιορίζεται μόνο στη Γαλλία και στον γερμανόφωνο κόσμο. Ενα πολύτιμο ανάγνωσμα τελικά τόσο για τους ειδικούς όσο και για εκείνους που θέλουν να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους και να ξεφύγουν από τις συνήθεις καριτακούρες που πολλοί, πολλές φορές λόγω άγνοιας, εκλαμβάνουν ως Διαφωτισμό.

Απόσπασμα

Καφέ, {LF}οι «βιοτεχνίες {LF}του νου»

«Από όλους τους νέους θεσμούς κοινωνικότητας, το καφέ είναι αυτό που συνδέεται περισσότερο με τη νέα δημόσια σφαίρα. Ο καφές προς δημόσια πώληση εισήχθηκε στην Ευρώπη από την Τουρκία στα μέσα του 17ου αιώνα, ενώ το πρώτο καφέ άνοιξε στη Βιέννη το 1645. Αλλά διαδόθηκε για πρώτη φορά ευρέως στην Αγγλία. Υπήρξε ένα καφέ στην Οξφόρδη το 1650 και σύντομα άνοιξαν πολλά στο Λονδίνο. Τα Παρίσι ακολούθησε, με περίπου 280 καφέ το 1720, 600 το 1750, και 900 το 1789. Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, εξαπλώθηκαν σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο…

Ο καφές συνδέθηκε με το πνεύμα, τη σβελτάδα της σκέψης: το λήμμα “Caffès”, στην Encyclopedia θα περιέγραφε τα καφέ ως “βιοτεχνίες του νου”. Οι άνθρωποι των γραμμάτων συναθροίζονταν σε ξεχωριστά καφέ, ενώ η ποιότητα του καφέ και της σοκολάτας εξελίχτηκε σε αντικείμενο επιστημονικής έρευνας… Τα καφέ δεν παρείχαν απλώς μια αγορά για ένα νέο δημοσιογραφικό ύφος: δίδασκαν στους φιλοσόφους να γράφουν με τρόπους που θα τους επέτρεπαν να διαβαστούν από ένα κοινό πολύ μεγαλύτερο από αυτό των συναδέλφων τους».

Τζον Ρόμπερτσον
Διαφωτισμός
Μτφ. Θεοχάρης Αναγνωστόπουλος, πρόλογος Πασχάλης Κιτρομηλίδης, επιμέλεια Δήμητρα Ασημακοπούλου, εκδ. Επίκεντρο, σελ. 224
Τιμή: 10 ευρώ