Το μυστήριο Τιντορέτο

Καταγράφηκε στην ιστορία της τέχνης ως «το τρομερότερο πνεύμα που έχει ποτέ φανεί στην τέχνη της ζωγραφικής». Εγινε γνωστός με τρία διαφορετικά ονόματα – όλα προσωνύμια – και σχεδόν ουδείς γνωρίζει το πραγματικό του επίθετο. Ζωγράφισε τον θεωρούμενο ως μεγαλύτερο πίνακα σε καμβά που έχει φιλοτεχνηθεί ως σήμερα, τον «Παράδεισο» στο Παλάτι των Δόγηδων της Βενετίας. Εκδιώχθηκε ως ανεπιθύμητος από το εργαστήριο του Τιτσιάνο και κατάφερε χωρίς να φύγει ποτέ από την πόλη του, τη Βενετία, η φήμη του να φτάσει ως τα πέρατα του κόσμου και η σφραγίδα της δουλειάς του – η ένταση και η ενέργεια – να μεταλαμπαδευτούν και να βρουν γόνιμο έδαφος σε ένα άλλο σπουδαίο ταλέντο, τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, τον γνωστό σε όλους Ελ Γκρέκο.

Για πρώτη φορά, ωστόσο, φέτος, ο γιος του ρωμαλέου βαφέα (το προσωνύμιο με το οποίο έγινε γνωστός σημαίνει ο γιος του βαφέα, αλλά το πλήρες όνομά του είναι Γιάκοπο Ρομπούστι, που σημαίνει ρωμαλέος επειδή ο πατέρας του ήταν εκ των υπερασπιστών της Πάντοβα, ενώ ως οικογενειακό όνομα φέρεται το Κομίν) – για την ακρίβεια, ένα από τα 21 παιδιά του -, ο Τιντορέτο, αναγνωρισμένος ως ένας από τους κορυφαίους καλλιτέχνες της Αναγέννησης, κατάφερε να πάρει βίζα και να ταξιδέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες, και συγκεκριμένα στην Ουάσιγκτον, όπου πραγματοποιείται η πρώτη αναδρομική έκθεση των έργων του στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού με αφορμή τη συμπλήρωση 500 χρόνων από τη γέννησή του. Την ίδια ώρα η Ιταλία όχι μόνο του αφιέρωσε μια σπουδαία έκθεση, αλλά τοποθέτησε σε περίοπτη θέση τους πίνακές του στις 14 νέες αίθουσες του Μουσείου Ουφίτσι της Φλωρεντίας και διοργάνωσε πλήθος εκδηλώσεων στη γενέτειρά του Βενετία, πολλά κτίρια και εκκλησίες της οποίας κοσμούνται με τα αριστουργήματά του.

Πολλοί είναι εκείνοι ωστόσο που πιστεύουν πως ο ένας εκ της κορυφαίας τριάδας των βενετών ζωγράφων του 16ου αιώνα – μαζί με τον Τιτσιάνο και τον Πάολο Βερονέζε – έχασε τη μάχη των εντυπώσεων, καθώς όλα τα βλέμματα είναι στραμμένα στον Λεονάρντο ντα Βίντσι, αφού τα μεγάλα μουσεία του κόσμου είχαν επιδοθεί σε αγώνα δρόμου για να εξασφαλίσουν έργα τού δημιουργού της «Μόνα Λίζα» με αφορμή τη συμπλήρωση 500 ετών από τον θάνατό του. Δεν έχουν λάβει υπόψη τους όμως πως σε αυτό το επίπεδο τουλάχιστον ο Τιντορέτο δεν επισκιάστηκε καθώς τα έργα του σε μεγάλο ποσοστό είναι υπερμεγέθη και σχεδόν αδύνατο να μετακινηθούν.

Στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον, λοιπόν, μέχρι και τις 7 Ιουλίου οι επισκέπτες δεν θα μπορούν να δουν τα σχέδια που είδε και ο κατά 30 χρόνια μεγαλύτερός του Τιτσιάνο, ο οποίος, σύμφωνα με μια εκδοχή, θορυβήθηκε τόσο πολύ που αποφάσισε να διώξει τον 12χρονο μαθητευόμενο από κοντά του, φοβούμενος ότι θα τον ξεπεράσει στο μέλλον. Ούτε βεβαίως κάποιο από τα 60 έργα με τα οποία κόσμησε τη Σχολή του Αγίου Ρόκκου, ανάθεση που πήρε με «δόλο» καθώς δεν παρουσίασε, όπως οι υπόλοιποι υποψήφιοι, τα σχέδιά του, αλλά τοποθέτησε κρυφά έναν ολοκληρωμένο πίνακα στην οροφή της σχολής και τον έκανε δωρεά. Δύσκολα η δουλειά, κατόπιν τούτου, δεν θα ήταν δική του…

ΣΚΗΝΕΣ ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ. Ομως μπορούν να ανακαλύψουν την πολύπλοκη καλλιτεχνική του προσωπικότητα μέσα από 50 πίνακες και περισσότερα από 10 σχέδια: σκηνές από τη Βίβλο, στιγμιότυπα από την αρχαία ελληνική μυθολογία, διεισδυτικά πορτρέτα δόγηδων και ευγενών. Εργα όπου κυριαρχεί η μάχη ανάμεσα στο φως και στη σκιά, λείπει η τελική πινελιά που δείχνει πως ο καλλιτέχνης έχει δώσει τη δέουσα προσοχή στο έργο του, η προοπτική απογειώνεται, οι μορφές συνωστίζονται στον καμβά του σε βαθμό που ίσως να απαιτούνται και ώρες για να τις μετρήσει ο θεατής στα πολύ μεγάλης κλίμακας έργα του. Γυναικεία κι ανδρικά κορμιά, γυμνά ή κομψά ντυμένα με άψογα αποδοσμένες πτυχώσεις συστρέφονται, κάμπτονται, τεντώνονται, αντιδρούν, επιχειρούν να ξεφύγουν στις σκηνές που επιλέγει να ζωγραφίσει ο φουριόζος, ο βιαστικός, όπως ήταν το τρίτο του προσωνύμιο.

Ανάμεσα στα έργα που ξεχωρίζουν είναι σαφώς η «Αποκαθήλωση» με τις πέντε εμβληματικές μορφές σε δραματικές στάσεις και το πρόσωπο του Ιησού αφημένο στη σκιά. Ο «Ανδρας με τη χρυσή αλυσίδα», ο οποίος κοιτάζει απευθείας στα μάτια τον θεατή. Ο «Ανακεκλιμένος γυμνός άνδρας», ένα σχέδιο με κιμωλία σε μπλε – γκρι χαρτί, που αποτελεί σπουδή για τον Αγιο Γεώργιο ο οποίος σκοτώνει τον δράκο. Και βεβαίως δεν θα μπορούσε να λείπει ένας «Μυστικός Δείπνος» καθώς ο Τιντορέτο ζωγράφισε τουλάχιστον εννέα διαφορετικές εκδοχές του θέματος, γεμάτος ένταση και αταξία, που παραπέμπει σε μια σκηνή χάους, το οποίο όμως δεν ήταν αποτέλεσμα αυθορμητισμού αλλά μελέτης εις βάθος.

Εκτός από την τέχνη του Τιντορέτο στην έκθεση – αφιέρωμα στο έργο του, αποκαλύπτεται και το πρόσωπό του. Στην αυτοπροσωπογραφία της υποδοχής, στην οποία απεικονίζεται να είναι 28 ετών, βλέπουμε έναν άνδρα με έντονο βλέμμα και ανακατεμένα μαλλιά και γένια, ένδειξη πως δεν έχει χρόνο να ασχοληθεί με τον καλλωπισμό. Σε εκείνη με την οποία κλείνει η έκθεση ο 69χρονος πλέον ζωγράφος (πέθανε στα 75 του χρόνια) αναδύεται από ένα μικρό έργο γενειοφόρος και με διάπλατα ανοιχτά μάτια, στα οποία όμως υπάρχει μια υπόνοια θλίψης. Στο φως βρίσκονται μόνο το πρόσωπο και το αριστερό του χέρι, ενώ το υπόλοιπο σώμα του είναι βυθισμένο στο σκοτάδι. Ισως επειδή ένιωθε πιο κοντά από ποτέ στο σκοτάδι. Ισως επειδή ο φθόνος των άλλων, που λέγεται ότι είχε υποστεί, τον ανάγκαζε να επιδιώκει ένα μεγάλο μέρος του εαυτού του να παραμένει για ασφάλεια στη σκιά.