Ενας Πατισάχ που σε πουλάει και σε αγοράζει

Σκηνή πρώτη: Ιούλιος 2004, τα ζεύγη Καραμανλή και Ερντογάν φωτογραφίζονται χαμογελαστά με φόντο τη γέφυρα του Βοσπόρου, γιορτάζοντας την κουμπαριά του έλληνα πρωθυπουργού με την κόρη και τον γαμπρό του τούρκου ομόλογου του. Σκηνή δεύτερη: Δεκέμβριος 2017, ο Ερντογάν καταλαμβάνοντας το μεγαλύτερο μέρος του λευκού καναπέ του ελληνικού προεδρικού μεγάρου, on camera κι εκτός πρωτοκόλλου, αμφισβητεί στον ομόλογό του, Προκόπη Παυλόπουλο, τη Συνθήκη της Λωζάννης. Τα δυο περιστατικά θα μπορούσαν να συνοψίζουν τις διακυμάνσεις μιας γειτονικής σχέσης. Θα μπορούσαν, αν δεν αναδείκνυαν πρωτίστως τις αντιφάσεις που διαμορφώνουν την πολιτική προσωπικότητα ενός σύγχρονου Σουλτάνου.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κυριαρχεί στην πολιτική σκηνή της χώρας του από το 2003 που εξελέγη πρώτη φορά πρωθυπουργός. Εκανε τρεις συνεχόμενες θητείες στο αξίωμα μέχρι το 2014, όταν και εξελέγη πρώτη φορά πρόεδρος. Αφού είχε προνοήσει να θεσμοθετηθεί η προεδρική εκλογή από τον λαό. Η πολιτική του καριέρα είχε ξεκινήσει, βέβαια, από το 1994, όταν έγινε δήμαρχος Κωνσταντινούπολης, θέση στην οποία έμεινε μέχρι το 1998. Οσο εκείνος κρατά – με τον έναν ή τον άλλο τρόπο – τα ηνία της γειτονικής χώρας, η Ελλάδα έχει αλλάξει έξι πρωθυπουργούς. Οι έλληνες πολιτικοί που έχουν έρθει σε επαφή μαζί του στα πλαίσια διαπραγματεύσεων για τα Ελληνοτουρκικά, ασχέτως περιόδου και κομματικής ταυτότητας, φαίνεται να συμφωνούν στη διαπίστωση πως είναι ένας σύνθετος πολιτικός χαρακτήρας, από εκείνους που δύσκολα αγνοεί κάποιος. Εξάλλου, κατόρθωσε να αλλάξει καθεστώς στην Τουρκία, όχι απλά να διατηρήσει την ανώτατη εξουσία για δεκαέξι συνεχόμενα χρόνια.

Το πρώτο χαρακτηριστικό του, που αναφέρει άνθρωπος που τον γνωρίζει από παλιά, είναι πως είναι αυτοδημιούργητος. «Ανέβηκε ένα ένα τα σκαλιά της κομματικής και πολιτικής ιεραρχίας». Εξού και του αναγνωρίζει ότι για το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα της καριέρας του υπήρξε «βαθιά μέσα στην τουρκική κοινωνία». Για τα πρώτα δεκαεπτά χρόνια της σταδιοδρομίας του, λοιπόν, είχε «το χάρισμα της επαφής με τον λαό». Διόλου αμελητέο και όπως αποδείχθηκε από την πορεία του «εξαιρετικά αποτελεσματικό». Ελληνες που έχουν διαπραγματευτεί μαζί του στην πάροδο των ετών λένε, μάλιστα, πως στην αρχή δεν ήξερε τη δουλειά. «Είχε κενά στις γνώσεις του γύρω από το διεθνές δίκαιο, αλλά και σχετικά με τα οικονομικά» σημειώνει μια πηγή.

Ενα ακόμη γνώρισμά του, σύμφωνα με συνομιλητές του από την Ελλάδα, είναι ότι «δεν δυσκολεύεται να ελιχθεί και να αλλάξει γνώμη. Προσαρμόζεται εύκολα στις ανάγκες των περιστάσεων». Για να στηρίξουν τα λεγόμενά τους φέρνουν ως παράδειγμα την αντίδρασή του στην κρίση των ρωσοτουρκικών σχέσεων το 2015, όταν η Αγκυρα κατέρριψε ένα ρωσικό μαχητικό αεροπλάνο στον εναέριο χώρο της Συρίας. Το «τουριστικό» εμπάργκο του Πούτιν που κόστισε περί το 1,4% του ετήσιου τουρκικού ΑΕΠ, καθώς και μια σειρά άλλων κυρώσεων, οδήγησαν τον Ιούνιο του 2016 τον Ερντογάν στο να ζητήσει γραπτώς συγνώμη παρά τις αρχικές του κορόνες. Από μια άποψη, με τους συγκεκριμένους χειρισμούς εφάρμοσε πιστά το εγχειρίδιο της τουρκικής διπλωματίας.

Παρεμπιπτόντως, εφόσον έμενε κάποιος στα στερεότυπα που έχει ο μέσος Ελληνας για τους γείτονές του από τα ανατολικά, θα διατεινόταν ότι εκείνος έχει μια καθ΄ όλα τουρκική περσόνα – έχει, για να το πούμε με ένα κλισέ, ταλέντο στο παζάρι. Ωστόσο, σημαίνον πρόσωπο της ελληνικής πολιτικής σκηνής, που τον γνώρισε σχετικά πρόσφατα, επιμένει πως «στις κατ΄ ιδίαν συζητήσεις είναι εξαιρετικά ευθύς». Τόσο που μοιάζει ειλικρινής. Η χρήση του ρήματος «μοιάζει» δεν είναι τυχαία, γιατί όπως το θέτει με μια παροιμιώδη φράση σχετική με τα παζάρια, «σε πουλάει και σε αγοράζει».

Η πιο ενδιαφέρουσα ίσως παρατήρηση γίνεται από πρώην υπουργό. «Είναι», λέει, «ένας βαθύτατα θρησκευόμενος άνθρωπος, ο οποίος ταυτόχρονα έχει απόλυτη αίσθηση της επιρροής της θρησκείας στις μάζες». Και της χρησιμότητας άρα αυτής ως πολιτικού εργαλείου. Είναι μια επισήμανση που μάλλον συμπυκνώνει με τον πιο παραστατικό τρόπο όλες του τις αντιθέσεις.

Η ίδια πηγή όταν καλείται να κάνει ένα πολιτικό ψυχογράφημα του τούρκου προέδρου, πάντως, τονίζει πως ακόμη εντός ελληνικών συνόρων δεν έχει γίνει απόλυτα κατανοητό το μέγεθος της επίδρασης της απόπειρας πραξικοπήματος τον Ιούλιο του 2016 στον ίδιο, το κόμμα του, αλλά και την κυβέρνηση. «Ηταν ένα βαθύ πλήγμα επειδή δεν το περίμεναν». Στην ανάγνωσή του, λοιπόν, σε κάποιον βαθμό το πραξικόπημα τον έχει αποδιοργανώσει – υπό την έννοια πως κατέρριψε ορισμένες από τις πολιτικές του βεβαιότητες. Κι έτσι ίσως τον κατέστησε περισσότερο απρόβλεπτο. Παρ’ όλα αυτά, στη συμπεριφορά του την παρούσα χρονική στιγμή δεν βλέπει τίποτα παραπάνω από την πάγια πολιτική της Τουρκίας.

Στη Δύση ο Ερντογάν είναι γνωστός για τη μεγαλομανία του, όπως αυτή αποτυπώνεται στο Λευκό Σαράι, στο νέο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης ή στα πορτρέτα του δίπλα σε εκείνα του Κεμάλ. Από την άλλη, όμως, η παγκόσμια ιστορία και λογοτεχνία βρίθουν παραδειγμάτων ανδρών που τους μεταμόρφωσε η εξουσία. Ο Πατισάχ που γεννήθηκε στη φτωχική συνοικία Κασίμπασα της Κωνσταντινούπολης γιατί να αποτελεί εξαίρεση;