Ο ορθός λόγος εντός των ορίων {LF}του διαλόγου και μόνο

Η επίμονη αναζήτηση του λόγιου κοινού για λαμπερούς διανοητές, που προσφέρουν τελικές και αδιαμφισβήτητες αλήθειες, έχει συνέπειες από τις οποίες ο Γιούργκεν Χάμπερμας δεν έμεινε αλώβητος. Δεν είναι σπάνιες οι εκδηλώσεις θαυμασμού της αυθεντίας του που σκεπάζουν την αξία της αποκάλυψης του τρόπου αναζήτησης. Και όπως συμβαίνει σε ανάλογες περιπτώσεις, οι συσπειρώσεις των θαυμαστών προκαλούν τις αντισυσπειρώσεις αυτών που τρέφονται από τον λόγο της απόρριψης.

Από τη σκοπιά του ερευνητή ή του κριτικού αναγνώστη μπορεί κανείς να διαφωνήσει με τον Χάμπερμας σε πολλά. Οσοι τον έχουν ζήσει σε δημόσιους διαλόγους θα θυμούνται όμως ότι, η αντιπαράθεση με συνομιλητές που εκφράζουν αντιρρήσεις στις σκέψεις του αποτελεί για αυτόν πηγή έμπνευσης. Οι γεμάτες ενέργεια απαντήσεις του και η καθαρή, αλλά πάντα σύνθετη λογική δομή των επιχειρημάτων του, ακόμη και στο τέλος της ένατης δεκαετίας της ζωής του και μετά από επτά ολόκληρες δεκαετίες πνευματικής δημιουργίας, ποτέ δεν στερούνται σεβασμού των απόψεων. Τα όρια είναι βέβαια σαφή: ο αυταρχισμός των αρνητών του ανοιχτού διαλόγου δεν αντιμετωπίζεται με ανοχή. Αυτή ίσως υπήρξε η αιτία της διάρρηξης σχέσεων με ορισμένους δογματικούς εκπροσώπους στον κύκλο των Αντόρνο και Χορκχάιμερ. Η υφηγεσία του, που οδήγησε στο διάσημο βιβλίο του για τις δομικές μεταβολές της δημοσιότητας, υποστηρίχθηκε από μια άλλη μορφή, τον Βόλφγκανγκ Αμπεντροτ, έναν από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της ιδέας της αναζήτησης πολιτικών συνθηκών που ευνοούν τη σύνδεση των παραδόσεων της αστικής δημοκρατίας με τις σοσιαλιστικές παραδόσεις.

Οι πολιτικοοικονομικές πλευρές των καταβολών της συγκρότησης του Χάμπερμας, με τις επιλεκτικές μαρξιστικές αναφορές που τις διακρίνουν, δεν αφήνουν περιθώρια ένταξής του σε συμβατικές γραμμές της φιλελεύθερης σκέψης. Υπάρχει όμως ένα κεντρικό στοιχείο που αναδεικνύει τη συγγένειά του με έναν φιλελεύθερο φιλόσοφο και κοινωνικό επιστήμονα, το έργο του οποίου αποτελεί συγχρόνως βασική πηγή έμπνευσης του δημοκρατικού σοσιαλισμού. Μπορούμε πίσω από κάθε φράση του Χάμπερμας να αισθανθούμε τις αντηχήσεις του κλασικού δοκιμίου του Τζον Στιούαρτ Μιλ περί ελευθερίας, ιδίως του δεύτερου κεφαλαίου του με αντικείμενο τη σχέση της ελευθερίας της σκέψης με την συζήτηση. Οπως είναι γνωστό, η όψη αυτή της σκέψης του γίνεται απολύτως προφανής μέσα από το μνημειώδες δίτομο έργο του των αρχών της δεκαετίας του 1980 που επικεντρώνει στην θεωρία της επικοινωνιακής πράξης, αλλά ακόμη περισσότερο μέσα από τα δοκίμιά του περί ηθικής του λόγου που εκδόθηκαν μια δεκαετία αργότερα. Εκκινώντας από αυτές τις δημοσιεύσεις του και κατόπιν διατρέχοντας το σύνολο του έργου του, θα μπορούσαμε να πούμε, παραφράζοντας τον τίτλο του κειμένου του Καντ για τη θρησκεία, ότι είναι αφιερωμένος στην καλλιέργεια της ιδέας του ορθού λόγου εντός των ορίων του διαλόγου και μόνο.

Αυτός ο προσανατολισμός δεν τον περιόρισε στη θεωρία του διαλόγου. Συμμετείχε σε σημαντικές διαμάχες, ή ακόμη καθόρισε την εμφάνιση και την εξέλιξή τους, πάντα επιδιώκοντας να μετατρέψει την αντιπαράθεση σε ανοιχτή ανταλλαγή απόψεων στη βάση της αποκάλυψης της αρχιτεκτονικής των αντιπαραβαλλόμενων επιχειρημάτων. Το ρεπερτόριο είναι εντυπωσιακό. Μόνο ενδεικτικά, και με κίνδυνο υποβάθμισης ενός τεράστιου και εξαιρετικά πολύπλευρου έργου, θα μπορούσαν να αναφερθούν τα αντικείμενα των διαλόγων στους οποίους έπαιξε προεξάρχοντα ρόλο. Χαρακτηριστική είναι η συμμετοχή του στη διαμάχη περί θετικισμού στην κοινωνιολογία που αποτέλεσε την βάση των σημαντικότατων έργων του γύρω από την μεθοδολογία των κοινωνικών επιστημών, η συζήτηση με τον Νίκλας Λούμαν για τη σημασία της συστημικής θεωρίας, η συμβολή τους στις συζητήσεις περί οικολογίας και βιοτεχνολογίας, παλαιότερα οι παρεμβάσεις του στο πλαίσιο των φοιτητικών εξεγέρσεων, αλλά και πρόσφατα οι παρεμβάσεις του στην πολιτική συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης στο πλαίσιο της οποίας παρουσίασε σημαντικές προτάσεις για την ερμηνεία της τελευταίας μεγάλης κρίσης του καπιταλισμού.

Η απόδοση σεβασμού σε μια προσωπικότητα που εξακολουθεί να αφήνει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στην ιστορία των ιδεών του μεταπολεμικού κόσμου προϋποθέτει εντούτοις την κριτική πρόσληψη των πάντα υπαρκτών ελλείψεων κάθε μεγάλης δημιουργίας. Υπάρχει ένας διάλογος που δεν μπόρεσε ο Χάμπερμας να συμπεριλάβει στο απίστευτα πλούσιο ρεπερτόριό του: τον δύσκολο διάλογο μεταξύ του θεωρητικού της ηθικής, του Καντ και του ιστορικού και θεωρητικού της πραγματικής, πολύ συχνά σκοτεινής πολιτικής, του Μακιαβέλι. Παραμένει ένας πραγματικά μεγάλος γερμανός και συγχρόνως μεγάλος ευρωπαίος δάσκαλος, ο οποίος όμως δεν μπορεί να εντάξει την ηθική στις συνθήκες της διαχείρισης αντιφατικών καταστάσεων. Με μια άλλη διατύπωση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό μεγαλείο του Χάμπερμας μας δείχνει τα όρια της σχέσης της μαγευτικής προσωπικότητας διανοουμένων του σπάνιου αναστήματός του με τα διλήμματα που παράγει η ιστορία. Οι απόψεις του για την πολιτική φέρνουν στο επίκεντρο την ηθική των απόλυτων αξιών. Δυσκολεύεται όμως στο να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τα ηθικά διλήμματα που συνεπάγεται η ανάληψη πολιτικής ευθύνης σε πραγματικές συνθήκες. Παραμένει δηλαδή, ένας καθαρόαιμος διανοούμενος.

Ο Αλέξανδρος-Ανδρέας Κύρτσης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών