90 ετών ο τελευταίος αυθεντικός διανοούμενος

Στα 90ά γενέθλιά του ο Γιούργκεν Χάμπερμας δεν θα δώσει καμία συνέντευξη διαμήνυσε από καιρό ο εκδοτικός του οίκος «Suhrkamp». Αυτό δεν σημαίνει ότι αδρανεί. Παραμένει και σε προχωρημένη ηλικία άκρως δημιουργικός. Το φθινόπωρο θα εκδοθεί ένα ογκώδες έργο του 1.700 σελίδων.

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας είναι ο σημαντικότερος, σε κάθε περίπτωση, ο γνωστότερος εν ζωή γερμανός φιλόσοφος. Γεννήθηκε στις 18 Ιουνίου 1929 στο Ντίσελντορφ, σήμερα ζει στο Στάρνμπεργκ της Βαυαρίας, αλλά το όνομά του είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τη Φρανκφούρτη. Ο εκπρόσωπος της Κριτικής Θεωρίας βρέθηκε στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης πρώτη φορά το 1956, ως βοηθός των θεωρητικών της «Σχολής της Φρανκφούρτης», Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο. Αλλά η σύγκρουσή του με τον Χορκχάιμερ τον οδήγησε στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ για την υφηγεσία του με το κλασικό σήμερα έργο του «Strukturwandel der Oeffentlichkeit» (Αλλαγή δομής και δημοσιότητας). Πέρασε ως έκτακτος καθηγητής από το Πανεπιστήμιο Χαϊδελβέργης πριν επιστρέψει στη Φρανκφούρτη το 1964 για να αναλάβει την έδρα Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας του Χορκχάιμερ.

Γνωστός είχε γίνει ήδη σε ηλικία εικοσιτριών ετών, φοιτητής Φιλοσοφίας στη Βόννη, όταν δημοσίευσε στις 19 Ιουνίου 1952 στη «Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε Τσάιτουνγκ» άρθρο του για τον ποιητή – δοκιμιογράφο Γκότφριντ Μπεν. Στη Μόσχα κυριαρχούσε ο Στάλιν, η Ελισάβετ ΙΙ μόλις είχε ανέλθει στον θρόνο και στη Γερμανία πρωτοεμφανιζόταν ένα νέο επαναστατικό μέσο, η τηλεόραση, για λιγότερους από χίλιους ενδιαφερόμενους, θυμίζει στο αφιέρωμά της η εβδομαδιαία εφημερίδα «Ντι Τσάιτ». Ο νεαρός φοιτητής προκάλεσε αίσθηση με την «αυθάδη» διαπίστωση για τον μεγάλο δημιουργό Μπεν, ότι «η ζωή δεν αποτελείται μόνον από οργασμούς και τις πράξεις που τους προετοιμάζουν». Εκτοτε, και για δεκαετίες μέχρι σήμερα το όνομα του Χάμπερμας συνοδεύει όλες τις φάσεις της εξέλιξης της Γερμανίας και της φιλοσοφικής σκέψης.

Η σύγκρουση

Η περίοδος της Φρανκφούρτης στα χρόνια του 1968 ήταν καθοριστική για τον ρόλο και τη δημόσια ακτινοβολία του Χάμπερμας. Το «καρτέλ των δεξιόστροφων καθηγητών», όπως τους χαρακτηρίζει ο Χάμπερμας, απορρίπτει την Κριτική Θεωρία ως «αριστερή πλάνη». Αλλά τα έργα του «Θεωρία της επικοινωνιακής δράσης» και «Το πραγματικό και το ισχύον» ανήκουν πλέον στην κλασική βιβλιογραφία. Ο Χάμπερμας είναι η «προσωποποίηση του πολιτικού διανοητή», λέει ο μελετητής του φιλοσόφου Ρόμαν Γιος, καθηγητής στο Πότσνταμ. Κάθε φορά που ανακύπτουν κρίσιμα ερωτήματα για την πορεία της Γερμανίας, το παρόν και το μέλλον της Ευρώπης, ο Χάμπερμας παίρνει θέση, βάζει τη δική του σφραγίδα.

Στον «πατριώτη του Συντάγματος» Γιούργκεν Χάμπερμας, κατά την πρώιμη φάση του κινήματος των Πρασίνων στη δεκαετία του 1980, οι ακτιβιστές κατά της ατομικής ενέργειας και της εγκατάστασης των αμερικανικών πυραύλων «Πέρσινγκ» έβρισκαν πολιτική κάλυψη για τις κινητοποιήσεις τους για να ανατρέψουν ειρηνικά νόμιμα ειλημμένες αποφάσεις κρατικών οργάνων. «Κοινωνική ανυπακοή» χαρακτήριζε ο Χάμπερμας αυτήν τη «δοκιμασία για το δημοκρατικό κράτος δικαίου», το οποίο δεν θεωρούσε τέλειο και αλάνθαστο, αλλά απαιτούσε την αναγνώρισή του.

Αυτό ήταν και το μόνιμο σημείο σύγκρουσης του Χάμπερμας με τη δογματική Αριστερά. Στο κίνημα του «68» ο φιλόσοφος μπήκε ενεργά στη μάχη ως αριστερός μεταρρυθμιστής. Απέρριπτε όμως τον μαρξιστικό δογματισμό και συγκρούστηκε με τους εκπροσώπους του. Κατηγόρησε για «αριστερό φασισμό» τους ηγέτες του φοιτητικού κινήματος Ρούντι Ντούτσκε και Xανς-Γιούργκεν Κραλ που δικαιολογούσαν τη βία με την επίκληση της επανάστασης. Τον Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, στη ριζοσπαστική αριστερή του φάση, τον χαρακτήριζε «νεόκοπο Αρλεκίνο στην αυλή των δήθεν επαναστατών».

Ο Χάμπερμας αντίθετα επέμεινε στην καταδίκη της βίας και τον σεβασμό των κανόνων δικαίου. Θεωρούσε ότι σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την κατάρρευση του ναζισμού, η κουλτούρα της ελευθερίας θα περάσει επιτυχώς στη Γερμανία μέσα από τον «μακρύ δρόμο προς τη Δύση». Κομβικό ρόλο στην πορεία αυτή είναι η αποδοχή της δημόσιας σφαίρας ως απαραίτητης συνθήκης για μία φιλελεύθερη κοινωνία. Και στα μέσα της δεκαετίας του 1980 πυροδότησε τη μεγάλη «διαμάχη των ιστορικών» όταν συγκρούστηκε με τον ιστορικό Ερνστ Νόλτε και τις αναθεωρητικές θέσεις του για τη μοναδικότητα των εγκλημάτων των Ναζί.

Είχε και έχει στενή σχέση με πολλές προσωπικότητες της γενιάς του. Η φιλία του με τον Μάρτιν Βάλζερ τερματίστηκε όταν ο συγγραφέας παραδόθηκε στην εθνικιστική του ροπή. Δεν έκοψε ποτέ τις γέφυρες προς τα αριστερά. «Το γεγονός ότι στη Γερμανία η αριστερή διανόηση αποδέχεται το κοινοβουλευτικό δημοκρατικό σύστημα περισσότερο απ’ ό,τι σε άλλες δυτικές χώρες είναι επίτευγμα και της ακτινοβολίας του Χάμπερμας», αποτιμά σήμερα η εβδομαδιαία εφημερίδα «Ντι Τσάιτ».

Ευρωπαϊκός πατριωτισμός

Ο Χάμπερμας ήταν και παραμένει θερμός υποστηρικτής της ανάγκης πολιτικής – όχι μόνον οικονομικής – ενοποίησης της Ευρώπης με τη συνακόλουθη δημιουργία μίας ευρωπαϊκής, δημόσιας σφαίρας. Ο Οσκαρ Νεγκτ, οπαδός της μαρξιστικής ορθοδοξίας, που δημοσίευσε το 1968 το βιβλίο «Η Αριστερά απαντά στον Χάμπερμας» και εξόργισε τον φιλόσοφο αλλά διατήρησε τη μακρόχρονη σχέση μαζί του, λέει ότι περισσότερο απ’ όλα τον εξέπληξε η σχέση του Χάμπερμας με την Ευρώπη. «Οτι η Ευρώπη θα γινόταν κάποια στιγμή τόσο σημαντική για αυτόν δεν μπορούσα νωρίτερα να το φανταστώ», λέει ο Νεγκτ. Το αποδεικνύει ο Χάμπερμας στο δοκίμιό του «Zur Verfassung Europas» («Για ένα σύνταγμα της Ευρώπης», εκδ. ΠΑΤΑΚΗΣ). Με αφορμή την ευρωκρίση αναλύει το 2011, γιατί ειδικά τώρα η Ευρώπη είναι ένα «συνταγματικό εγχείρημα» και η ΕΕ βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ «διεθνικής δημοκρατίας» και «μεταδημοκρατικού εκτελεστικού φεντεραλισμού».

Κάκιστες ήταν οι σχέσεις του γερμανού φιλοσόφου με τους γάλλους μεταστρουκτουραλιστές, μέχρι τη στιγμή που συμφιλιώθηκε με τον Ζακ Ντεριντά. Αφορμή ήταν η κοινή τους στάση κατά της αμερικανικής επέμβασης στο Ιράκ. Η Γαλλία του ρεπουμπλικανού Ζακ Σιράκ και η Γερμανία του σοσιαλδημοκράτη Γκέρχαρντ Σρέντερ είχαν ταχθεί κατά του πολέμου του Τζορτζ Μπους και το 2003 οι δύο διανοητές απηύθυναν κοινή έκκληση κατά του πολέμου. Οι μεγάλες διαδηλώσεις που είχαν πραγματοποιηθεί ταυτόχρονα σε πολλές ευρωπαϊκές μητροπόλεις κατά του πολέμου ήταν για τον Χάμπερμας το πρώτο, απτό δείγμα της δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής κοινής γνώμης. Και στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας το 1999 είχε υπερασπιστεί ένθερμα με άρθρο του στην «Ντι Τσάιτ» την επέμβαση του ΝΑΤΟ στο Κόσοβο.

Εργα του στα ελληνικά

Στην Ελλάδα κυκλοφόρησαν μεταφράσεις αρκετών έργων του γερμανού φιλοσόφου, μεταξύ άλλων, «Αυτονομία και αλληλεγγύη» (1987), «Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας (1993), «Αγώνες αναγνώρισης στο δημοκρατικό κράτος δικαίου» (1994), «Η ηθική της επικοινωνίας» (1997), «Το πραγματικό και το ισχύον» (1996), «Ο μεταεθνικός αστερισμός» (2003). Η κυκλοφορία του νέου έργου του το φθινόπωρο θα είναι η νέα πρόκληση για μεταφραστές και εκδότες. Σ΄αυτό «θα γνωρίσουμε τη διανοητική οξυδέρκεια του Χάμπερμας από μία εντελώς διαφορετική πλευρά», προϊδεάζει ο καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης Ματίας Λουτς -Μπάχμαν.