Ο χώρος του ψέματος

ε ενδιέφεραν πάντα οι άνθρωποι» λέει ο εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού, ίσως η πιο τραγική φυσιογνωμία αυτής της ιστορίας: «Himmelweg» είναι ο δρόμος προς τον ουρανό και μαζί ο τίτλος που είχαν δώσει οι ναζί στον τελευταίο διάδρομο πριν από τα κρεματόρια. Αυτός είναι και ο τίτλος του έργου που υπογράφει ο σύγχρονος ισπανός δραματουργός Χουάν Μαγιόργκα (Juan Mayorga, 1965): πραγματεύεται ένα ιστορικό γεγονός του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, λιγότερο ίσως γνωστό, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Θεματικά εντάσσεται στο Ολοκαύτωμα, αλλά ουσιαστικά φέρνει στην επιφάνεια ένα παιχνίδι εντυπώσεων, ένα είδος θεατρικής παράστασης χωρίς ηθοποιούς. Ενα παιχνίδι που αποδεικνύει ότι η ζωή και το θέατρο μπορεί να είναι και ένα…

Σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Πράγα, στο Τερεζίν, οι Γερμανοί, για να διασκεδάσουν τις «φήμες» για τα εγκλήματά τους κατά των Εβραίων, στήνουν μια πόλη όπου όλα λειτουργούν σωστά. Σκοπός τους είναι να δείξουν στους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού ότι οι άνθρωποι εκεί καλοπερνούν κι εκείνοι με τη σειρά τους να διαδώσουν τα καλά νέα στην κοινή γνώμη… Και θα πετύχουν τον στόχο τους. Κανείς δεν θα καταλάβει τίποτα. Αυτή η κατασκευή ψεύδους θα επιβληθεί και θα κρύψει τη δραματική αλήθεια.

Το «Himmelweg» είναι το τρίτο θεατρικό που σκηνοθετεί η Ελενα Καρακούλη, μετά τη «Γυναίκα από τα παλιά» του Ρόλαντ Σίμελπφενιχ και το «Φοβάσαι;» του Ανταμ Σέιντελ. Και είναι, κατ’ αρχάς, τόσο σημαντική η επιλογή αυτού του έργου όσο και η ένταξή του στο φεστιβάλ.

Δύο είναι οι βασικοί άξονες της παράστασης: ο πρώτος αφορά τη σκηνογραφική προσέγγιση και ο δεύτερος τη «συνεργασία» της θεατρικότητας με το ντοκουμέντο. Τρία είναι τα πρόσωπα που ξετυλίγουν το κουβάρι του μύθου, ο εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού, ο γερμανός στρατιωτικός και ένας Εβραίος ως επικεφαλής αυτού του «θιάσου».

Η παράσταση ξεκινά από τον χώρο υποδοχής, περνά στη σκηνή και ολοκληρώνεται στο φουαγέ, κατά την έξοδο, με μια έκθεση, φωτογραφίας και αντικειμένων (σε επιμέλεια της Αλέγιας Παπαγεωργίου). Εκεί στην υποδοχή είναι στημένος ένας ονειρικός κόσμος μέσα στο πράσινο, σαν παιδική χαρά, με κούνιες, μπαλόνια, έναν ξύλινο πάγκο. Δύο παιδιά – στη συνέχεια θα τα δούμε στις προβολές της παράστασης μαζί με άλλες σκηνές από το παρελθόν – παίζουν και γελούν. Αυτή η εισαγωγή λειτουργεί με εκκωφαντική γοητεία και σε αντιδιαστολή με τις μνήμες και την τραγωδία που θα εξελιχθεί μετά. Μια δυνατή στιγμή – έμπνευση της Εύας Νάθενα.

Στην άδεια σκηνή, με τις βαλίτσες και μια στολή ναζί που περιμένει να τη φορέσει ο γερμανός στρατιωτικός, ο εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού ξετυλίγει το κουβάρι. Ο χρόνος πηγαίνει πίσω – μπρος και ξανά πίσω. Μεγάλοι μονόλογοι από τους τρεις βασικούς ήρωες, διάλογοι που γεννούν αναμνήσεις και η διαρκής υπενθύμιση ότι εκεί στήθηκε ένα μεγάλο ψέμα με τραγικές επιπτώσεις – σημαντική η συμβολή των προβολών.

Ο Νίκος Ψαρράς ερμηνεύει με πίστη και λεπτομέρεια τον ναζί, ο Θανάσης Δήμου συγκινεί ως εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού και ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι ο Εβραίος, στο πρόσωπο του οποίου καθρεφτίζεται η μοίρα ενός λαού.

Το παρασκήνιο της Τρίτης
Οταν ακυρώνεται μια παράσταση
Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει και δυστυχώς δεν θα είναι ούτε η τελευταία. Ούτε, ίσως, γίνεται εύκολα αντιληπτή η σημασία της ακύρωσης μιας θεατρικής παραγωγής, δυο-τρεις εβδομάδες πριν από την πρεμιέρα της. Και κατά κάποιον περίεργο τρόπο, κατά τη διάρκεια της φετινής σεζόν, ακυρώθηκαν, για διαφορετικούς λόγους, τρεις-τέσσερις παραστάσεις, με πιο πρόσφατη την περιοδεία του «Μάλιστα κύριε Ζαμπέτα» (φωτογραφία) λόγω εκλογών.
Αποτέλεσμα; Πάνω από είκοσι πέντε άτομα βρέθηκαν, ξαφνικά, χωρίς δουλειά και χωρίς πιθανότητα να την αντικαταστήσουν – τελευταία στιγμή. Κάποιοι από τους οποίους αρνήθηκαν άλλες δουλειές, είπαν κάποια «όχι», γι’ αυτό το «ναι» που τελικά τους άφησε μετέωρους.
Το περιστατικό μου έφερε στο μυαλό, για άλλη μια φορά, το «ζην επικινδύνως» του ηθοποιού: Ψάχνει δύο, τρεις, τέσσερις φορές τον χρόνο για δουλειά στο θέατρο, με άγνωστο αποτέλεσμα. Ξεκινά γυρίσματα για μια τηλεοπτική σειρά και ενώ έχει δουλέψει επί μακρόν, θα αμειφθεί πολύ αργότερα, χωρίς να αποκλείεται να χάσει και τα λεφτά του – αν η σειρά κοπεί…
Οι αποδοχές των ηθοποιών όλο και μειώνονται – στο Εθνικό ο πρώτος μισθός, του πρωταγωνιστή με την πολυετή πείρα, κινείται στα 1.600 ευρώ (μεικτά) ήτοι ούτε 1.200 στο χέρι. Οι πρόβες πληρώνονται σε ελάχιστα ελεύθερα θέατρα πλην των κρατικών, λες και μπορεί να ανέβει μια παράσταση χωρίς προετοιμασία. Οι δε αμοιβές με ποσοστά επί των εισπράξεων αποδίδουν μόνον στις μεγάλες παραγωγές (αν πάνε καλά) και για λίγους, ενώ αποδεικνύονται παγίδα για τα μικρά θέατρα.
Οσο για την οικονομική κρίση που επέδρασε και στο τηλεοπτικό τοπίο, στέρησε από πολλούς ηθοποιούς τη δυνατότητα να παίζουν σε σήριαλ, άρα και να αυξήσουν τις αποδοχές τους.
Αν η έλλειψη επαγγελματικής σταθερότητας έχει γίνει κοινός τόπος σήμερα για κάθε εργαζόμενο, η κατάσταση στο θέατρο έχει πολλαπλάσιες επιπτώσεις.
Οταν λοιπόν μπαίνουν στον χώρο ασυνεπείς παραγωγοί, άνθρωποι που χωρίς να υπολογίσουν, ακυρώνουν δουλειές ή εν προκειμένω, περιοδείες, αφήνοντας άνεργους δεκάδες ηθοποιούς, τα πράγματα παίρνουν άγριες διαστάσεις.
Εχει δίκιο η Βίκυ Σταυροπούλου, πρωταγωνίστρια στο «Μάλιστα κύριε Ζαμπέτα», που μέσω των social media μίλησε ανοιχτά για την αναξιοπιστία από την πλευρά της παραγωγής και δήλωσε «βαθιά πληγωμένη και στενοχωρημένη». Μαζί της θα έπρεπε να είναι και όλο το θέατρο.