Το ιδιαίτερο ως δράμα

Πριν από αρκετά χρόνια μια αμερικανική εταιρεία δημοσκοπήσεων που, φαίνεται, είχε συμβούλους με βαθιά πολιτική σκέψη διοργάνωσε μια δημοσκόπηση με συμμετέχοντες πολλαπλάσιους συμμετέχοντες από τις συνηθισμένες έρευνες της κοινής γνώμης. Υπήρχαν πολλά ερωτήματα του τύπου: α) επιθυμείτε στις ΗΠΑ δημόσια οργανωμένη παιδεία; β) επιθυμείτε αποκλειστικά δημόσια υγεία; γ) επιθυμείτε δημόσια πανεπιστημιακά ιδρύματα; δ) επιθυμείτε την ίδρυση στις ΗΠΑ εργατικών και αγροτικών συνεταιρισμών; ε) επιθυμείτε τον έλεγχο του κράτους στις αγορές και την απαγόρευση του άγριου ανταγωνισμού εταιρειών βιομηχανικών προϊόντων; στ) επιθυμείτε την ισοβιότητα των δημοσίων υπαλλήλων και των δικαστών; Και άλλα ανάλογα ερωτήματα. Το τελευταίο ερώτημα της έρευνας ρωτούσε τον αμερικανό πολίτη: επιθυμείτε στη χώρα σας επικράτηση μιας σοσιαλιστικής πολιτικής;

Στα υπόλοιπα ερωτήματα η συντριπτική πλειονότητα των ερωτηθέντων απάντησε Ναι και στο τελευταίο ερώτημα καθολικό Οχι. Πλην του τελευταίου ερωτήματος και της καθολικής του απόρριψης, η κατάφαση στα άλλα ερωτήματα αποδείκνυαν πως η συντριπτική πλειονότητα των ερωτηθέντων (με καλά σταθμισμένες ταξικά επιλογές) επιθυμούσε μια κοινωνία με τα γνωρίσματα που πρότασσε η σοσιαλδημοκρατία, μια πολιτική απεχθής στην Αμερική του τέλους του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η παιδεία, τα ΜΜΕ, η πολιτική και η οικονομική ζωή αποσκοράκιζαν τη σοσιαλιστική οικονομία και τους θεσμούς της, ό,τι ο μέσος αμερικανός πολίτης, κατά το γκάλοπ συντριπτικά, ευχόταν και επιθυμούσε. Είναι σαν να διαλαλείς τη συμφωνία σου με το δικαίωμα του άλλου να διαφωνεί μαζί σου και την ίδια ώρα να τον πυροβολείς διότι δεν αποδέχεται τις απόψεις σου!

Αν αναφέρομαι σ’ αυτήν την πράγματι αποκαλυπτική και άξια για ψυχαναλυτική έρευνα ιδεολογική σύγχυση ενός ολόκληρου λαού είναι γιατί στέκομαι, προσωπικά, με σεβασμό απέναντι σε αμερικανούς πολίτες, κυρίως πνευματικούς ανθρώπους (καλλιτέχνες, συγγραφείς, επιστήμονες), που σε εποχές μάλιστα φανατικά ακραίες σε θέματα πνευματικά, πολιτικά, φυλετικά και ερωτικής ιδιαιτερότητας αντέδρασαν, εκτέθηκαν δημόσια, συχνά διώχτηκαν και συχνότερα έχασαν και τη δουλειά τους. Γιατί; Επειδή υπερασπίζονταν ιδέες και πράξεις που τουλάχιστον στην Ευρώπη έχουν λυθεί από τη Γαλλική Επανάσταση και έχουν απασχολήσει τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία, την οικονομική επιστήμη, την πολιτική θεωρία και την ηθική από γίγαντες της σκέψης.

Το τραγικό γεγονός όμως βρίσκεται αλλού. Στην Ευρώπη κυνηγήθηκε, φυλακίστηκε, εκτελέστηκε η αντίθετη γνώμη και πράξη από τις δικτατορίες, του Χίτλερ, του Μουσολίνι, του Φράνκο, του Μεταξά κ.ά. Στις ΗΠΑ η διαβόητη επιτροπή αντιαμερικανικών ενεργειών ήταν διορισμένη από την εκλεγμένη δημοκρατικά κυβέρνηση και ο αλήστου μνήμης επικεφαλής της Μακάθρι (εξού και ο μακαρθισμός) ήταν γερουσιαστής. Αρα είναι υποχρεωμένος λογικά ο καθένας να ισχυριστεί πως ο μακαρθισμός ήταν η τιμωρία ατόμων που διαφωνούσαν με την επίσημη ιδεολογία, με τη σφραγίδα των δημοκρατικών αξιών περί ισότητας, ευκαιριών, ιδεών, αξιών και προτιμήσεων.

Σε μια χώρα που έως πριν από λίγα χρόνια, ιδιαίτερα στον Νότο, ένας έγχρωμος δεν μπορούσε να επιβιβαστεί σε δημόσιο μέσο συγκοινωνίας, που κατοικούσε σε γκέτο και αποκλειόταν από δημόσια αξιώματα. Σε μια χώρα όπου δολοφονούσαν ηγέτες των μειονοτήτων αλλά και προέδρους της Δημοκρατίας (κρατάτε το «Δημοκρατία») και πολιτικά στελέχη που είχαν αντίθετη άποψη με την κυρίαρχη.

Γνωρίζουμε όλοι πως για χρόνια υπήρχε λίστα προγραφών που απαγόρευε σε «ύποπτους» ιδεολογικά καλλιτέχνες να μετέχουν σε ταινίες, παραστάσεις και να διδάσκουν σε πανεπιστήμια.

Ακόμη και τώρα ένας από τους σημαντικότερους στην εποχή μας επιστήμονες, ακτιβιστές, ο Νόαμ Τσόμσκι, πρύτανης παλιότερα στο ΜΙΤ, δεν βρίσκει σταθμό, έντυπο να δημοσιοποιήσει την κριτική του για την επίσημη αμερικανική πολιτική και του διατίθενται ζώνες στα καναδικά μέσα ενημέρωσης και βέβαια σε όλη την Ευρώπη!

Ανάμεσα στα κενά, στις ρωγμές που επιτρέπει και επέτρεπε το σύστημα, τολμηροί διανοούμενοι αποκάλυπταν τους μηχανισμούς αυτού του πνευματικού φασισμού. Ανάμεσά τους ο Αρθουρ Μίλερ και η Λίλιαν Χέλμαν.

Ο Μίλερ ιδιαίτερα στο έργο του «Δοκιμασία», που εδώ το ανέβασε ήδη το 1956 ο Αλέξης Σολομός στο Εθνικό, ξεσκεπάζει κάθε μορφή φανατισμού και κυρίως αυτού που διοχετεύεται από θεσμούς όπως η εκπαίδευση. Ο Μίλερ πονηρά τοποθετεί τον «μύθο» του έργου στην εποχή της ιεράς εξέτασης στον αμερικανικό Νότο αιώνες πριν, αλλά ο καθένας αντιλαμβανόταν ότι μιλούσε για την ιδεολογική τυραννίδα του Μακάρθι.

Από τη μεριά της η Λίλιαν Χέλμαν, σύντροφος του μεγάλου πεζογράφου αστυνομικών μυθιστορημάτων με έντονες κοινωνικές αιχμές, του Χάμετ, έγραψε μια πάντα επίκαιρη σειρά θεατρικών έργων που παίχτηκαν πάντα στην Ελλάδα σχεδόν αμέσως μετά την πρεμιέρα τους. Ετσι οι Ελληνες είδαν τα τολμηρά θεματικά έργα της «Μικρές αλεπούδες» (τελευταία παράσταση με τις κυρία Κατερίνα και Λαμπέτη), «Φρουρά στον Ρήνο» (με τον Φυσσούν), «Αλλη πλευρά του δάσους» (με σκηνοθέτη τον Τάρλοου) και βέβαια τους «Ψιθύρους» (με τον αυθεντικό του τίτλο, τον ειρωνικό – παραπέμπει σε γνωστές ραδιοφωνικές εκπομπές για παιδιά – «Η ώρα των παιδιών»).

Το θέμα που τολμά από το 1934 να επεξεργαστεί σκηνικά η Χέλμαν είναι η γυναικεία ομοφυλοφιλία. Το τοποθετεί σ’ έναν οικείο για τέτοια θέματα χώρο, σ’ ένα σχολείο, οικοτροφείο θηλέων που διευθύνουν δύο γυναίκες. Η σχέση τους που αποκαλύπτεται ως ιδιαίτερη μόλις στις τελευταίες σκηνές του έργου γίνεται αναπόδεικτα αντιληπτή (για να θυμηθούμε τον Καβάφη «συσχετίζοντας κοντά») από ένα πρόωρα ώριμο ερωτικά κορίτσι – τρόφιμο, αναστατώνει το ίδρυμα, διαιρεί τους τροφίμους, εμπλέκει την ιατρική και κυρίως τους γονείς των έγκλειστων κοριτσιών και οδηγεί σε μη ελεγχόμενες καταιγιστικές εξελίξεις με τραγικά αποτελέσματα.

Το έργο που είναι γραμμένο ως φόρμα πάνω στα γνωστά ρεαλιστικά χνάρια του αμερικανικού τρόπου γραφής, συχνά συσχετίστηκε με μια σύγχρονη εκδοχή των τραγικών αρχαιοελληνικών προτύπων, άρα ως σύγχρονη τραγωδία και άλλοτε ως έξοχο δείγμα δραματικής δραματουργίας.

Προσωπικά δεν θα συμφωνούσα με την τραγική καταγωγή του έργου. Η αρχαία τραγωδία ήταν τέκνο της Δημοκρατίας και η παρουσία του Χορού πιστοποιεί τη θεωρία αυτή. Το έργο της Χέλμαν κινείται στον χώρο της μεγαλοαστικής υποκριτικής ηθικής, της Αμερικής και κάθε άλλης ανάλογης κοινωνίας, άρα είναι αστικό δράμα, όπως το καθιέρωσαν οι χώρες κυρίως της Ευρώπης που λειτούργησαν συχνά με τις επιταγές του Διαφωτισμού και του νέου Ανθρωπισμού.

Ούτε τα έργα του Βολταίρου ούτε του Γκαίτε, του Σίλερ, ούτε του Ιψεν και του Τσέχoφ, του Πιραντέλο και του Ξενόπουλου ή του Μελά και του Χορν είναι τραγωδίες. Τραγωδίες αποπειράθηκαν να γράψουν (και δεν βρήκαν σκηνική ανταπόκριση) ο Ποριώτης και ο Καζαντζάκης. Ευτύχησαν μόνο ο Σικελιανός μετά θάνατον (με τον «Θάνατο του Διγενή») και ο Ρώτας.

Τραγωδία ισχυριζόταν ότι έγραψε ο Μακλίς, τον «Ιώβ», που έπαιξε ο Κουν με τον Μπάκα πρωταγωνιστή.

Οχι, η Χέλμαν δεν γράφει τραγωδία, όπως δεν είναι τραγωδίες ο «Μικρός Εγιολφ» του Ιψεν και το «Εγκλήματα και εγκλήματα» του Στρίντμπεργκ, ακόμη και «Ο Βόιτσεκ» του Μπίχνερ. Στην τραγωδία τα πάθη κρίνονται από τον «δημοκρατικό» παρόντα Δήμο.

Στο Θέατρο Αθηνών ο Αλέξανδρος Κοέν μετέφρασε έξοχα και σκηνοθέτησε με σαφήνεια, ευρυθμία και καθαρότητα χαρακτήρων το έργο «Ψίθυροι» της Χέλμαν. Τα σκηνικά (Αρβανίτης), τα κοστούμια (Skin), οι φωτισμοί (Αλεξάνδρου) έξοχα, με γούστο. Η μουσική του Μανουηλίδη ατμοσφαιρικά ψυχολογική. Η Μαρίνα Σάττι καθοδήγησε τα φωνητικά σύνολα των τραγουδιστριών – ηθοποιών (Δ. Πολίτη, Κουτσονικόλα, Εμμανουηλίδου, Τασλακίδου, Τσαμπά) εξαίσια με τη συνδρομή του σκηνοθέτη.

Η Κωστοπούλου, νέα ηθοποιός, θα λάμψει. Η Παντελάκη και η Παρθενιάδου σχεδίασαν έξοχα καρατερίστικες φιγούρες. Ο Γκουτζαμάνης θετική παρουσία.

Οι δύο πρωταγωνίστριες απογείωσαν την παράσταση. Η Ασλάνογλου με εσωτερικότητα και λιτά μέσα έφτιαξε έγκυρο χαρακτήρα. Με ωραίο λόγο. Η Μαρίνα Ψάλτη στους καλύτερους ρόλους της. Ναι, στην ερμηνεία της ενυπάρχει τραγικό ρίγος.