H κλιματική αλλαγή {LF}ως ζήτημα ασφάλειας

Σταδιακά το νόημα του όρου «ασφάλεια» έχει διασταλεί από την ακαδημαϊκή κοινότητα σε μια προσπάθεια να ενσωματώσει, πέραν των παραδοσιακών στρατιωτικών απειλών, και άλλες μη παραδοσιακές, ήτοι τις μη στρατιωτικές απειλές. Αραγε, η Βορειοατλαντική Συμμαχία θα μπορούσε να ξεφύγει από αυτό το κυρίαρχο δόγμα, έτσι όπως ορίστηκε ήδη μέσα από τη Συνθήκη της Βεστφαλίας το 1648; Ή μήπως όχι;

Ηδη από το 1969, περίοδο κατά την οποία η επιστημονική κοινότητα άρχισε να θέτει πιο επιτακτικά ζητήματα που αφορούσαν την περιβαλλοντική υποβάθμιση και τις επιπτώσεις της, η νατοϊκή Συμμαχία αναγνώρισε τις περιβαλλοντικές προκλήσεις, εκτός των άλλων, ως οιονεί απειλές για την ασφάλεια, μέσα από την εγκαθίδρυση της Επιτροπής Απειλών για τη Σύγχρονη Κοινωνία. Η συνέχεια ήταν εξίσου ενθαρρυντική, καθώς ο Οργανισμός ανέπτυξε πλειάδα πρωτοβουλιών στην προσπάθειά του να απαντήσει στον μη παραδοσιακό χαρακτήρα της κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα, πλατφόρμες όπως εκείνη με τίτλο «Επιστήμη για την Ειρήνη και την Ασφάλεια», η οποία γιόρτασε τα 60 της χρόνια το 2018, συνέχισαν να προωθούν τον διάλογο επί τη βάση των απαιτούμενων επιστημονικών ερευνών και με γνώμονα την αποτελεσματικότητα και την καινοτομία.

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί την απειλή του 21ου αιώνα. Μια απειλή παγκόσμιου βεληνεκούς, που αφορά όλους τους πολίτες ανεξαρτήτως τάξεως, πολιτικών ιδεολογιών ή κράτους και που, σε αντίθεση με τις παραδοσιακές απειλές, είναι δύσκολο να προβλεφθεί exante. Είναι, δε, τόσο σύνθετη, που εμπερικλείει μια ευρεία γκάμα απειλών εκτεινόμενη από τη βιωσιμότητα ειδών και οικοσυστημάτων μέχρι τις καταστροφές από έντονα πλημμυρικά φαινόμενα ή από μεγάλης κλίμακας πυρκαγιές, λειτουργώντας ως πολλαπλασιαστής απειλών.

Το 2010 η Συμμαχία επίσημα αναγνώρισε την κλιματική αλλαγή ως απειλή στο πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδιασμού για την Αμυνα και την Ασφάλεια των Μελών της, ενώ την ίδια χρονιά δημιουργήθηκε το τμήμα των Αναδυόμενων Απειλών Ασφάλειας με στόχο την παρακολούθηση και πρόληψη απειλών προερχόμενων από μη παραδοσιακούς κινδύνους. Παράλληλα, το ΝΑΤΟ υιοθέτησε το Πλαίσιο για την Πράσινη Αμυνα επιδιώκοντας να υπογραμμίσει την πρόθεση αλλά και ετοιμότητα της Συμμαχίας ως προς την εξερεύνηση της σημασίας και των δυνατοτήτων της έξυπνης ενέργειας (εφαρμογές ανανεώσιμης ενέργειας για στρατιωτική χρήση με στόχο τη μείωση των εκπομπών και την ελάττωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα ως κυρίαρχης μέχρι πρότινος πηγής ενέργειας).

Σημαντική πρόκληση για τον Οργανισμό υπήρξε το 2014 το κάλεσμα για βοήθεια από την κυβέρνηση της Βοσνίας στις 15 Μαΐου. Το ΝΑΤΟ κλήθηκε να συμβάλει στις προσπάθειες μετριασμού της καταστροφής που προκλήθηκε λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων που έπληξαν τη χώρα, παρέχοντας τη δέουσα ανθρωπιστική βοήθεια αλλά και προμήθειες. Η Συμμαχία ενεργοποίησε το Συντονιστικό Κέντρο Αντιμετώπισης Ευρωατλαντικών Καταστροφών, το οποίο προχώρησε σε επιχειρήσεις βοηθώντας δραστικά στον περιορισμό των αρνητικών επακόλουθων της καταστροφής και ενισχύοντας τις προσπάθειες ανάκαμψης. Ηταν μια δοκιμασία ετοιμότητας για τη Συμμαχία, που όμως κατέδειξε την αναγκαιότητα ανάπτυξης περαιτέρω δυνατοτήτων για την ανάληψη παρόμοιων δράσεων στο μέλλον, αν και όποτε ζητηθεί. Στις 5 Φεβρουαρίου 2015 αντίστοιχο αίτημα έλαβε η Συμμαχία από την Αλβανία λόγω των εκτενών βροχοπτώσεων που έπληξαν τη χώρα.

Συμπερασματικά, η Συμμαχία οφείλει να εκσυγχρονιστεί, χωρίς ωστόσο να εγκαταλείψει βασικές αρχές με τις οποίες σφυρηλατήθηκε εδώ και 70 χρόνια. Οφείλει να αντιληφθεί τις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής, που ως πολλαπλασιαστής απειλών μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τις επιχειρησιακές της ικανότητες – αναφορικά με την ανάγκη προσαρμογής των στρατιωτικών μέσων στις νέες συνθήκες -, αλλά και να θέσει σε αμφισβήτηση perse το modus operandi της εξαιτίας της εμφανούς πλέον διόγκωσης των φυσικών καταστροφών και της συνακόλουθης ανάγκης αντιμετώπισης των συνεπειών αυτών (π.χ. «κλιματικοί» πρόσφυγες). Για να γίνει όμως αυτό, οφείλει η Συμμαχία να «αποδράσει» από τη στενή οπτική του Trumpism, της επιδίωξης δηλαδή μόνο της αύξησης της οικονομικής συνεισφοράς των άλλων κρατών – μελών (πλην των ΗΠΑ) στις στρατιωτικές δαπάνες, αγνοώντας αυτό που ακόμη και ο (πρώην) υπουργός Αμυνας των ΗΠΑ James Mattis, το 2017, είχε περιγράψει ως «απειλή που οι ίδιες οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν». Μια απειλή που εκτός όλων των άλλων μπορεί να σημάνει κόστος τρισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο για τις ΗΠΑ.

Ο δρ Αναστάσιος Βάλβης διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου