«Κούφιος νομικός {CR}ή ξερακιανός δικηγόρος;»

Στο φύλλο της 11ης Μαΐου 2019 της έγκριτης εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ» ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας Μιχαήλ Πασχάλης κατέγινε με τα «παράξενα των μεταφράσεων της Ερημης χώρας», εξ αφορμής της πρόσφατης κυκλοφορίας του έργου από τις εκδόσεις Gutenberg (Ερημη γη, τυπογραφική επιμέλεια Γιάννη Μαμάη, μετάφραση, προλεγόμενα και σχόλια του υπογράφοντος). Βιβλιοκρισία κατ’ επίφαση. Μάλλον έκκριση χολής κατά πάντων, όσοι διανοήθηκαν να μεταφέρουν στη γλώσσα μας την Ερημη χώρα. Ο μεταφραστής του έργου, όπως και οι δεκατέσσερις που έχουν προηγηθεί, εν οις ο Τ. Παπατσώνης, ο Γ. Σεφέρης, ο Κλ. Κύρου, έχουν άπαντες όχι μόνον αποτύχει οικτρά, αλλά και στιγματισθεί ως «ιερόσυλοι», αφού, κατά τον κριτικό, άγγιξαν «ένα από τα ιερά κείμενα του μοντερνισμού». Ωστόσο, ο κριτικός δεν περιορίζεται στην «ιεροποίηση» της Ερημης χώρας και την εκ προοιμίου καταδίκη κάθε τολμητία μεταφραστή της, αλλά θεωρεί εαυτόν ιδανικόν «εξηγητή» του ιερού κειμένου διορθώνοντας, ήγουν συμμορφώνοντας στην προκρούστεια κλίνη του, τα κατ’ αυτόν ημαρτημένα, τεντώνοντας ή κόβοντας, αναλόγως, το κοντό και το μακρύ του καθενός ποδάρι.

Ο περιορισμένος χώρος δεν επιτρέπει μιαν απάντηση επί της ουσίας. Αυτό θα γίνει σύντομα, ελπίζω, σε λογοτεχνικό περιοδικό έντυπο, με την παράθεση εκεί ολόκληρου του σημειώματος που με αφορά. Ο νηφάλιος αναγνώστης θα κρίνει τότε μεταφραστή και ιεροεξεταστή. Θα περιοριστώ, λοιπόν, σε δύο τρία σύντομα, όσο και αναγκαία, σχόλια.

Μια απροκατάληπτη βιβλιοκρισία ξεκινά με την εξέταση της συνολικής εικόνας ενός τέτοιου εγχειρήματος, τον θεωρητικό προσανατολισμό του (Προλεγόμενα), την υποψία, έστω, της πρόθεσής του. Αντ’ αυτών, ο κριτικός εφορμά επαγωγικά από το ελάχιστο, το μερικό, τη λέξη ή τη φράση, ψέγοντας και ταυτόχρονα διορθώνοντας (ο Γκέρχαρντ Φάλκνερ θα έλεγε «επιδιορθώνοντας») τον μεταφραστή. Η συνολική εξέταση αναβάλλεται επ’ αόριστον. Αρκεί ο προϊδεασμός. Δίνω (κυριολεκτικά) τυχαίως δύο τρία παραδείγματα: ο κατ’ εμέ «κούφιος νομικός» έπρεπε να έχει αποδοθεί «ξερακιανός δικηγόρος» (αναρωτιέμαι αν ο «δικηγόρος» δεν είναι «νομικός»). Αλλού, η «ερημιά» πρέπει να ειπωθεί «μοναξιά» («έρημος, βαρύς και μόνος» λέει ένα ασμάτιον)· η κατ’ εμέ «στέρφα ατσάλινη βροντή» ορθοτομείται (τρόπος του λέγειν) σε «βροντή ξερή και στείρα». Τέτοιες «διορθωτικές» αποδόσεις θα ταίριαζαν κυριολεκτικά σε ρημαγμένο τοπίο ποίησης και με αναγκάζουν να θυμηθώ ότι ο κριτικός είναι συχνά ένας αποτυχημένος ποιητής. Μικρό το κακό. Το επικίνδυνο είναι να παίρνουμε στα σοβαρά εκείνον που με ένα χρηστικό λεξικό γραφείου στο κεφάλι αυτοχρίεται τιμητής των πάντων. Οι λοιπές υποδεικνυόμενες «επιδιορθώσεις» των κατ’ αυτόν αμαρτημάτων μου είναι ανάλογης αστοχίας και ακαλαισθησίας. Ο κριτικός δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί το αισθητικής τουλάχιστον φύσεως ατόπημά του που μυρίζει φιλολογία προσβεβλημένη από φυλλοξήρα. Εκείνος σκέφτεται ως «ξερακιανός» φιλόλογος. Εγώ προσπαθώ να «μεταφράσω» την ποιητική διάθεση του έργου. Ασύμβατοι δρόμοι. Στην αδυναμία του αυτή βρίσκεται η αποτυχία
του να διαβάσει όχι μόνο τις ουκ ολίγες μεταφράσεις του έργου, αλλά, κυρίως, το ίδιο το έργο του Ελιοτ.

Το παράδειγμα της «Αντιγόνης»

Προσπαθώ να δώσω μιαν εξήγηση σε αυτή την άτοπη, ασυλλόγιστη βιβλιοκρισία. Ο εν λόγω κριτικός δεν έχει υποπτευθεί, και είναι αργά για να το κάνει, την πρόθεση, έστω, της δημιουργικής μετάφρασης, τη ζυγαριά που πρέπει να γείρει προς τη γλώσσα του μεταφραστή, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό, ώστε το θεωρούμενο «μετάφρασμα» (είτε το ανέχεται αυτό κανείς είτε όχι) να αυτονομηθεί από το πρωτότυπο διεκδικώντας την ανεξαρτησία του, επειδή μόνον έτσι θα μπορέσει να συμφιλιωθεί μαζί του. Δεν είμαστε αχθοφόροι, διαπορθμευτές, εμπορικοί συνεταίροι ή διερμηνείς. Και ας θυμηθούμε την καταχρηστική σχέση που είχαν με το πρωτότυπο σπουδαίοι μεταφραστές μας, από τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη μέχρι τον Γ. Σημηριώτη και τον Κ. Καρυωτάκη. Η περίπτωση Εζρα Πάουντ πέφτει μακριά, όπως και η Αντιγόνη του Χέλντερλιν με τις αναρίθμητες ηθελημένες ή μη παραναγνώσεις του σοφόκλειου κειμένου, που την καθιστούν, ακριβώς αυτές, το σπουδαιότερο μεταφραστικό εγχείρημα όλων των εποχών (Μπένγιαμιν, Στάινερ κ.ά.). Δική μου σταθερή επιδίωξη είναι να διατυπώσω ένα ποιητικό ισοδύναμο παρεκκλίνοντας συχνά (μήπως πρέπει να ζητήσω την άδεια γι’ αυτό;) από τη στείρα απόδοση. Ο θαρσύς, όπως λογαριάζω την αφεντιά μου, μεταφραστής φτάνει να αποδίδει όχι λέξεις, αλλά εικόνες. Η «ερημιά», λ.χ., γίνεται εικόνα πολύσημη, εγγύτερη – απ’ όσο η «μοναξιά» – στη μυθολογία του Ελιοτ. Πρακτική ακατανόητη στη λογική του κριτικού.

Το επ’ εμοί, εν όσω μεταφράζω, θα οραματίζομαι, έστω και με σοβαρές πιθανότητες αποτυχίας, τη σύνθεση ενός «ελληνικού ποιήματος», κάτι που, καθώς φαίνεται, αφήνει αδιάφορο τον κριτικό. Ο μεταφραστής κρίνεται κυρίως από τη χρήση της μητρικής, και όχι της ξένης, γλώσσας. Είναι υπερήφανος ακόμη και για τα ενδεχόμενα λάθη και αστοχίες του (πάντως όχι αυτά που υποδεικνύει ο Μ. Πασχάλης) εν γνώσει του ότι «βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες» (Γ. Σεφέρης). Αλλωστε, ο Ελιοτ δεν πρόκειται να πάθει το παραμικρό από ένα αιρετικό πολλοστημόριο διά χειρός Σταμπουλού.

Και μία τελευταία διευκρίνιση: όταν μεταφράζω, δεν κοιτάζω ποτέ ευθέως ή πλαγίως (εφόσον υπάρχουν) μεταφραστικές εκδοχές που έχουν προηγηθεί, αποφεύγοντας την παγίδευση στο έτοιμο. Στην Ερημη γη επικαλούμαι απλώς τα Σχόλια (Σεφέρης, Κύρου) που εν πολλοίς ανήκουν στον Ελιοτ. Συνεπώς, δεν ακολουθώ καμία μετάφραση. Στα εκτενή σχόλια (που διόλου δεν προσέχτηκαν) εξηγώ ότι οι λιγοστές μεταφραστικές συμπτώσεις με τη σεφερική Ερημη χώρα είναι συνειδητές και αποτελούν φόρο τιμής στο – παρά τα λάθη – αξεπέραστο, κατά τη γνώμη μου, μεταφραστικό επίτευγμα του νομπελίστα ποιητή. Εν ου παικτοίς, λοιπόν, παίζει και εδώ ο κατήγορος.

Με το ανοίκειο σημείωμά του ο Μ.Π. δεν κατόρθωσε να μου χαλάσει τη μέρα. Αντιθέτως, ου πολλού δέω χάριν έχειν τω κατηγόρω, για τους λόγους που προσπάθησα συνοπτικά να εκθέσω εδώ και τους άλλους που θα φανούν, ελπίζω, στη συνέχεια.