Ο καθρέφτης είναι οι άλλοι

Η πλειονότητα των σοβαρών αγγλοαμερικανικών εντύπων έχει ήδη πάρει θέση για την τριλογία της Ρέιτσελ Κασκ, όπου το «Περίγραμμα» αποτελεί το πρώτο μέρος, ενώ θα ακολουθήσουν και τα υπόλοιπα, επίσης από τις εκδόσεις Gutenberg. Βασική θέση τους ότι επανεφευρίσκει το σύγχρονο μυθιστόρημα. Κομβικό σημείο της συλλογιστικής αυτής είναι πως η συγγραφέας συνδέει άμεσα και χωρίς μεσάζοντες τη μυθοπλαστική επινόηση με την προφορική ιστορία, όπως εξελίσσεται μέσα από τις καθημερινές μας συνευρέσεις. Η λογοτεχνική κατασκευή δεν προκύπτει, σύμφωνα με το σκεπτικό της Ρέιτσελ Κασκ, απαρέγκλιτα κάτω από τις επιθυμίες του εκάστοτε συγγραφέα – αφηγητή αλλά συνδιαμορφώνεται από ψηφίδες αλληλοσυγκρουόμενων συναισθημάτων.

Αυτή η «διάφανη» προσέγγιση της αφήγησης του αστικού μυθιστορήματος δεν είναι καινούργια. Προφασίζεται μια εννοιολογική πλοκή και πάνω εκεί χτίζει ένα μωσαϊκό διαπροσωπικών επαφών που σε πρώτο στάδιο δεν μοιάζει ικανό να «προχωρήσει» την ιστορία. Αποτελεί όμως το αυτοπορτρέτο της συγγραφέως, που μεταβάλλεται ανάλογα με τι ή με ποιους διαδρά. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η Ρέιτσελ Κασκ αποκτά και μία ακόμη ιδιότητα, αυτή του ηχείου. Απορροφά συνομιλίες ή εξομολογήσεις όσων συναντά στον δρόμο της, σχηματίζοντας σχέσεις εξάρτησης με τους πομπούς των μικροϊστοριών. Αφηγήσεις που έρχονται από την αισθηματική αγωγή των χαρακτήρων και κάθε φορά εμφανίζουν μια συμπεριφορική εμπλοκή ή νεύρωση που τους ταλαιπωρεί.

Πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος είναι μια αρκετά γνωστή βρετανίδα συγγραφέας που ονομάζεται Φαίη. Κουβαλά τις ανασφάλειες και τις αμφιβολίες ενός σημερινού ανθρώπου των μεγάλων πόλεων. Μιας γυναίκας που αναζητά πολλές φορές τη διαφυγή και μέσω αυτής την ενδεχόμενη αναδιάταξη των αενάως ημιτελών προβλημάτων της. Την απασχολούν κυρίως τα παιδιά της, η μπερδεμένη οικογενειακή της κατάσταση, οι δυσεπίλυτες σχέσεις, η αμφιθυμία της, το ξάνοιγμα στο άγνωστο, ο αγκαθωτός δρόμος της καριέρας. Ερχεται στην Αθήνα – την οποία δεν γνωρίζει για πρώτη φορά – για να διδάξει δημιουργική γραφή. Συνάπτει χαλαρές επαφές με δεκάδες πρόσωπα (γνωστά και άγνωστα) από το παρελθόν και το παρόν, προσπαθώντας να καταλάβει ποια είναι. Ισως ένα πρόσωπο μέσα στο πλήθος.

Η Φαίη διαθέτει την κομψότητα της γυναίκας που δεν φοβάται να εκτεθεί. Tαυτόχρονα το περίγραμμά της έχει μια ασάφεια υπεκφυγής, που κάνει τους άλλους να την «αιχμαλωτίζουν» τρόπον τινά για να μάθουν τα μυστικά της. Οι άνθρωποι που βουίζουν γύρω της, άθελά τους μένουν αόρατοι. Το είδωλό τους δεν έχει αντανάκλαση πάνω της. Οταν συμβαίνει αυτό, αισθάνονται ότι δεν είναι αληθινοί με τον εαυτό τους. Ο καθένας που διηγείται μια όψη από το ημερολόγιο της ζωής του, την ίδια ακριβώς έχει βιώσει και ο επόμενος. Αυτές οι ξαναειπωμένες ιστορίες, θραύσματα μοναδικών επαναλήψεων, δεν οδηγούν σε κάποια συμβατική αποκάλυψη. Αποκτούν τη δομή των παραλλαγών πάνω σ’ ένα θέμα, όπου οι διαφορετικές όψεις συνθέτουν ένα ντοκιμαντέρ εκδοχών του κάθε χαρακτήρα. Καθρεφτισμοί εν είδει στοχασμών πάνω στην ασταθή φύση της μνήμης.

Μαρτυρίες και λογοτεχνία

Αξίζει να σημειώσουμε σ’ αυτό το σημείο πως το συγκεκριμένο μυθιστόρημα πρωτοκυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 2014 και έναν χρόνο μετά η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς κέρδισε το Νομπέλ Λογοτεχνίας. Τότε είχε ανάψει ένας έντονος διάλογος στο κατά πόσο οι πιστές μαρτυρίες μέσω συνεντεύξεων συνιστούν λογοτεχνία. Σε δεύτερο επίπεδο όμως η αντιπαράθεση ανάμεσα στη συλλογιστική της Αλεξίεβιτς και της Κασκ πήρε διαστάσεις προσανατολισμού της αφήγησης. Η λευκορωσίδα συγγραφέας είχε πάρει πάμπολλες συνεντεύξεις από γυναίκες και άνδρες που είχαν επιβιώσει από κατακλυσμούς: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Τσερνόμπιλ, γκουλάγκ κ.ά. Τότε η Σουηδική Ακαδημία και αρκετοί διανοούμενοι είχαν κάνει λόγο για την «ιστορία του πολιτικού συναισθήματος». Απεναντίας, η Κασκ είχε απορριφθεί λόγω του ότι δεν είχε την πολιτική στο κέντρο της αφήγησής της, η γραφή της ήταν μακριά από κοινωνικούς συμβολισμούς και εν τέλει ασχολούνταν με τον κατακλυσμό της οικογενειακής της ζωής. Σε κάτι που επιμένει μέχρι και σήμερα. Οι εκλεπτυσμένες διηγήσεις της είναι εναρμονισμένες με τους τρόπους που μετέρχονται οι άνθρωποι για να θυματοποιήσουν τον διπλανό, το ταίρι, τον συγγενή τους. Σε αυτό το πεδίο η Ρέιτσελ Κασκ υπερέχει, με «συμπαίκτη» τον Καρλ Ούβε Κνάουσγκορντ.

Μυθοπλασία

Η συγγραφέας ένα με {LF}το πλήθος

Η επιτυχία της Κασκ σηματοδοτεί σε ευρεία κλίμακα την επιστροφή του μητροπολιτικού μυθιστορήματος. Ομως μπορούμε να διακρίνουμε και στο συγκεκριμένο έργο την προσπάθεια δημιουργίας ενός πλέγματος χαρακτήρων όσο το δυνατόν πιο κοντά στην πραγματικότητα, που έχει ως συνέπεια τον κίνδυνο απώλειας της κατασκευαστικής επινόησης που αφορά το ίδιο το μυθιστόρημα. Ετσι η στοίχιση προσώπων με τις μικρές ή μεγάλες αδυναμίες τους δημιουργεί την αίσθηση πως παρακολουθούμε την αναπαράσταση μιας μυθοπλαστικής διαδικασίας. Τις αυτούσιες σημειώσεις πριν πραγματοποιηθεί το έργο. Ενα σχεδιάγραμμα που προσδιορίζεται ταυτοτικά. Γι’ αυτόν τον λόγο έχουμε και τον τίτλο «Περίγραμμα». Η φωνή της συγγραφέως γίνεται ένα με το πλήθος της προς διαμόρφωση αφήγησης. Η ίδια έχει δηλώσει στο παρελθόν πως αντιμάχεται οτιδήποτε «πλαστό». Απογυμνώνει τα περιγράμματα από το χρώμα τους, αφήνοντας τον καμβά του μυθιστορήματος να αιωρείται απέναντι στη δραματουργική ανάγκη των δρωμένων.

Αυτή η διάφανη αιώρηση οδηγεί τη μυθοπλασία της Ρέιτσελ Κασκ στο ντοκουμέντο, το οποίο σκηνοθετεί τις παραλλαγές του εαυτού του δίχως να ενστερνίζεται καμιά απόλυτη αλήθεια. Με την άνοδο της πολιτικής ορθότητας να αποτελεί πλέον γεγονός, η συγγραφέας εισβάλλει στα αποδυτήρια της ελαφρότητας που αφήνει η επίγευση της ανορθόγραφης ζωής μας, με επίγνωση πως θα τη μεταμορφώσει σε λειτουργικό μοντέλο ατομικής έκφρασης. Μιας έκφρασης που συνομιλεί με όλες τις αισθήσεις, αρκεί να έχουμε ανοιχτούς δέκτες.

Ρέιτσελ Κασκ
Περίγραμμα
Μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Gutenberg, σελ. 247
Τιμή: 14 ευρώ