«Η Ελλάδα είναι μια μισογυνική χώρα»

Ο ρυθμός μιας πόλης μπορεί να μετρηθεί και με βλέμματα πάνω στους περαστικούς διαβάτες σε ένα κεντρικό σημείο. Οπως είναι ο γαλλικός φούρνος Paul, που για την περιοχή του Συντάγματος στην Αθήνα θεωρείται ένα λεπτό όριο υπέρβασης του καθημερινού βίου. Οχι γιατί είναι σημείο συνάντησης των κατοίκων του κέντρου, αλλά πυκνωτής μητροπολιτικής ζωής και ιδανικό παρατηρητήριο για ανθρωπολογικές επισημάνσεις. Ακριβώς αυτό που λατρεύει η σκηνοθέτρια και παραγωγός ντοκιμαντέρ Νίνα Πσχαλίδου. Η οποία βλέπει το ντοκιμαντέρ της «The Snake Charmer», με θέμα τον σταρ του Μπόλιγουντ Αμίρ Καν και την ακτιβιστική του δράση στην Ινδία υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών, να κερδίζει διεθνή αναγνώριση. Οπως η πρόσφατη βράβευσή του με το Gold Medal καλύτερου ντοκιμαντέρ στα Διεθνή Τηλεοπτικά Βραβεία στη Νέα Υόρκη (New York Festivals) στην κατηγορία βιογραφίες.

Το «Κισμέτ», η πρώτη της ταινία για τον τρόπο που οι σαπουνόπερες στην Τουρκία επιδρούν στη χειραφέτηση των γυναικών, την έβαλε στον δρόμο μιας εξειδίκευσης: η Νίνα – Μαρία Πασχαλίδου αναδεικνύει τις ζωές των γυναικών, ιδιαίτερα εκείνων που βρίσκονται σε ευάλωτη θέση.

Πριν από τα ντοκιμαντέρ υπήρχαν οι δημοσιογραφικές συνεργασίες της στα ελληνικά γυναικεία περιοδικά. Μήπως ο πολύ ματαιόδοξος κόσμος των γυναικείων εντύπων την πήγε σε μια άλλη αλήθεια; Να ταχθεί στον ακτιβισμό και να ξεχάσει ό,τι άλλο; «Καθόλου. Ακόμα ξεφυλλίζω τη “Vogue” και την απολαμβάνω. Μάλιστα, και από το σεμινάριο του Βέρνερ Χέρτζογκ, που είχε έρθει πρόσφατα στην Αθήνα, μου έμειναν αυτά που είπε. Οτι δηλαδή πρέπει να ακούς και να παρακολουθείς τα πάντα. Από τον Τραμπ έως τα προγράμματα της trash TV, να παρακολουθείς όλες τις πολιτικές τοποθετήσεις, να βλέπεις Netflix αλλά και σαπουνόπερες. Από όλα παίρνεις κάτι για να μπορείς να φτιάξεις το δικό σου και να παίρνεις θέση. Ειδικά στην Ελλάδα, αυτό είναι πολύ σημαντικό καθώς δεν μπορείς να πεις τίποτα παραπάνω, να εκφράσεις δημόσια τη γνώμη σου και να μη δεχτείς επίθεση».

Γεννημένη στη Βέροια, πήγε σε σχολείο γαλλοαμερικανικό στην Ελβετία, συνέχισε με σπουδές στην Αμερική, βελτίωσε τα ελληνικά της στα χρόνια δημοσιογραφίας της στο «Βήμα» και στην «Καθημερινή», συνέχισε με ταξίδια – αποστολές ως παραγωγός στις τηλεοπτικές εκπομπές «Εξάντας» και «Πρωταγωνιστές». «Μου άρεσαν τα ρεπορτάζ για τις γυναίκες. Οι γυναίκες είναι πιο σύνθετες και πιο ενδιαφέρουσες από τους άντρες. Εχουν και το πρόβλημα της αποδοχής, της εξέλιξης, της αναγνώρισης, το DNA της επιβίωσης, της μητρότητας. Ακόμα και στον δρόμο πιο εύκολα παρακολουθείς τη συμπεριφορά μιας γυναίκας. Μου αρέσει να παρατηρώ και πάντα μου άρεσαν οι ζωές των άλλων. Είμαι πολύ περίεργη, γι’ αυτό και μου αρέσει να κάθομαι και να ακούω τις συζητήσεις πίσω μου, να βλέπω τι φοράνε, τι λένε, τι σκέφτονται, γιατί το σκέφτονται. Οταν σκηνοθετείς ή γράφεις, πρέπει να παρατηρείς. Είναι όμως μια απόφαση αν θα μπεις ανάμεσα στον κόσμο και να βγεις μπροστά τους και να μη στέκεσαι μακριά για μια διακριτική εξάσκηση του βλέμματος. Η βουτιά στον κόσμο των ντοκιμαντέρ είναι συναρπαστική, γιατί είναι ένας άλλος κόσμος. Είναι δική μου ιδέα, φτιάχνω το σενάριο. Το 2013 ήρθε και η ευκαιρία για το “Κισμέτ”. Το κληρονόμησα από τη δημοσιογραφία το να ασχολούμαι με την επικαιρότητα. Δεν μπορώ να κάνω κάτι που δεν αφορά το σήμερα. Θέλω κάτι ζωντανό, που συμβαίνει στο παρόν. Από τα πιο ωραία συναισθήματα είναι όταν διαβάζω στα περιοδικά και στις εφημερίδες τις ειδήσεις και βλέπω μπροστά μου το μεγάλο θέμα και όλη την επόμενη ταινία μου.

ΔΟΛΟΦΟΝΙΕΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ. Για τα γυναικεία θέματα κινούμαι από πολύ προσωπικούς λόγους. Οπως στη νέα μου ταινία, που λέγεται “Stiletto murders” και αφορά τις γυναικοκτονίες στην Ιταλία, τα femicide. Είναι ένας όρος που αφορά μια δολοφονία γυναίκας, η οποία σκοτώνεται από τον σύζυγό της, τον εραστή της. Είναι συναισθηματικός φόνος από άντρα του ερωτικού της περίγυρου. Είναι η βία, η κτητικότητα, η αντίληψη ότι η δύναμη του άντρα προεκτείνεται πάνω στη γυναίκα θεωρώντας ότι του ανήκει. Κάνω στην Ιταλία αυτή την ταινία επειδή είναι η χώρα με τα μεγαλύτερα ποσοστά γυναικοκτονίας στην Ευρώπη. Είναι μία γυναίκα ανά δυόμισι ημέρες, σε όλη την Ιταλία, από τον Βορρά στον Νότο. Πρόσφατα μάλιστα σημειώθηκε ένας τέτοιος φόνος και ο άντρας έκαψε τη γυναίκα του στην κεντρική πλατεία του χωριού. Η Ιταλία λοιπόν γίνεται περίπτωση μελέτης. Οι άντρες έχουν πολλά macho χαρακτηριστικά στη συμπεριφορά τους, η χώρα έχει τη Μαφία με εκφρασμένο τον μισογυνισμό στο σύστημά της, έχει οικονομική κρίση και έτσι οι άντρες χάνουν την κυριαρχία της παραδοσιακής δύναμής τους, προερχόμενη από την εργασία. Αλλωστε οι γυναίκες εργάζονται και επέρχεται αμφισβήτηση στη δύναμη του αρσενικού. Επίσης οι άντρες δολοφόνοι αποφυλακίζονται πολύ γρήγορα. Η ευαισθητοποίηση λοιπόν ξεκίνησε από γυναίκες στο ιταλικό Κοινοβούλιο, ο Ρέντσι αναφέρθηκε σε “μαύρη χρονιά” γιατί το ποσοστό των δολοφονιών ήταν μεγάλο και ορισμένες ακτιβιστικές ομάδες επινόησαν τον όρο. Αν και η Ιταλία έχει παράδοση στον φεμινισμό, τα ποσοστά δολοφονίας των γυναικών είναι μεγάλα. Μια γυναίκα επέζησε από δεκαπέντε μαχαιριές, τη μαχαίρωσε ο φίλος της σε ένα κλαμπ. Στο Βένετο, στη Βιτσέντζα. Η πιο συγκλονιστική από τις συνεντεύξεις μου για το femicide. Βρέθηκα σε ένα χωριό, το Τένουμ, έξω από το Τρεντίνο, στη Βόρεια Ιταλία, που ήταν σαν το Twin Peaks. Μια πολύ κλειστή κοινωνία, όπου ένας 25χρονος σκότωσε την 22 ετών φίλη του, επειδή θα τον άφηνε, και στη συνέχεια εκείνος αυτοκτόνησε. Οπως έμαθα, ο ίδιος δεχόταν πιέσεις από τον πατέρα του, ήταν πρώτος σε όλα και δεν μπορούσε να δεχτεί το “όχι” της κοπέλας του. Ας σημειώσουμε όμως κάτι που για εμένα είναι σημαντικό: ο φεμινισμός δεν μου αρέσει. Με την έννοια να έχεις παρωπίδες και να θεωρείς ότι όλοι οι άντρες είναι κακοί και δολοφόνοι».

Μετά η κουβέντα ήρθε στην Ινδία, στον Τζορτζ Κλούνι του Μπόλιγουντ, στα μακρινά ταξίδια για τον εντοπισμό της «ρίζας του κακού». «Οταν μπλέκεσαι με τις ζωές των ανθρώπων, υπάρχει πάντα κίνδυνος. Με τα ντοκιμαντέρ υπάρχει η ερώτηση των ορίων: πώς παρατηρείς και καταγράφεις, πόσο εμπλέκεσαι και τι επιδιώκεις. Δένομαι πολύ με τις γυναίκες που κάνω ντοκιμαντέρ. Αλλά και με τον Αμίρ Καν. Είναι γλυκός άνθρωπος. Ολο του το ενδιαφέρον για τις γυναίκες πηγάζει από τη μητέρα του και έχει μια εκπομπή στην ινδική τηλεόραση σαν της Οπρα Γουίνφρεϊ. Με θέματα για γυναίκες τόσο βαριά, που εμείς εδώ δεν τα έχουμε διανοηθεί. Είναι δυνατόν να έχεις πέντε μάρτυρες για να σταθεί η κατηγορία του βιασμού σου; Κι όμως, στην Ινδία αυτή είναι η συνθήκη. Ο Αμίρ Καν λοιπόν, με πολλά χρήματα στα χέρια του, αποφάσισε να ξεφύγει από τα συνηθισμένα και να ακολουθήσει έναν δύσκολο δρόμο: να κάνει ακτιβισμό σε μια χώρα σαν την Ινδία, όπου η λογοκρισία πρωταγωνιστεί. Γεννημένος σε οικογένεια του Μπόλιγουντ, ο πατέρας του ήταν πετυχημένος παραγωγός και η επιτυχία του ήρθε εύκολα. Σύντομα έγινε ένας από τους μεγαλύτερους σταρ, με την επίσημη περιουσία του να αγγίζει τα 400 εκατομμύρια δολάρια. Επί χρόνια έπαιζε τον ρομαντικό ήρωα σε “χλιαρές” ταινίες, αλλά έπαιξε και ρόλους για τους οποίους, όπως αργότερα μου είπε, ντρεπόταν. Σε αυτούς περιλαμβάνονταν και ρόλοι μάτσο αντρών που συμπεριφέρονταν σεξιστικά και βίαια στις γυναίκες, κάτι αρκετά σύνηθες για ταινίες του Μπόλιγουντ».

Πώς φτάνεις όμως στο «διά ταύτα», σε ένα τέλος; «Τα κανάλια που χρηματοδοτούν την ταινία σε ρωτάνε πότε θα τελειώσεις το ντοκιμαντέρ. Ναι, πρέπει να έχεις τέλος, έστω και αν δεν δίνεις λύση. Καταγράφω ένα σύστημα, μιλώ με όλους, με θύματα, δικηγόρους, δικαστές. Δεν βγάζω συμπεράσματα, δεν κάνω ηθικοδιδασκαλικά, χειραγωγικά σχήματα. Ο βιασμός και ο φόνος είναι σαν όπλο. Ενα παιχνίδι δύναμης. Για εμένα το όριο είναι ξεκάθαρο σε κάθε σχέση. Ορίζεται πολύ συγκεκριμένα και όταν το υπερβείς αρχίζουν όλα τα προβλήματα. Η λύση, πιστεύω, είναι να φεύγεις από αυτές τις ιστορίες. Είτε έχεις είτε δεν έχεις επιλογές. Στην Ιταλία τα κορίτσια έχουν επιλογές, αν και η ισότητα είναι σε αμφισβήτηση. Στην Ινδία ο σεξισμός κυριαρχεί στο Μπόλιγουντ και δεν δίνει επιλογές διαφυγής στις γυναίκες. Κι όμως, πρέπει… Oι ζωές μας αλλάζουν από το μαζικό, από τα μηνύματα του pop culture που τροφοδοτεί τα μυαλά των περισσοτέρων. Δυστυχώς, ακόμη η τηλεόραση έχει δύναμη και τα φίλτρα επιλογών του κόσμου είναι περιορισμένα.

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Ισως να μην μπορώ να κάνω κάτι ανάλογο για την Ελλάδα, γιατί δεν έχω το διαφορετικό μάτι για τη χώρα μου, ώστε να γίνει ντοκιμαντέρ. Ισως γιατί ρίχνεις μια εσωτερική ματιά και σε σένα. Ολων οι ζωές έχουν αλλάξει εδώ. Και δυστυχώς η πολιτική εξακολουθεί να παίζει ρόλο στον τόπο και να συνδέεται με τη δύναμη της τηλεόρασης. Επίσης θεωρώ ότι εδώ και χρόνια η Ελλάδα παραμένει από τις πιο μισογυνικές χώρες της Ευρώπης. Ο μισογυνισμός της εκδηλώνεται όχι με βία, αλλά με απαξίωση. Και η ενδοοικογενειακή λεκτική βία είναι πολύ υψηλή. Οι ιστορίες αυτές συνήθως είναι δίπλα μας και η βία τους συνδυάζεται με ανεργία και ποτό. Ωστόσο, δεν μου αρέσει διόλου η θυματοποίηση. Ούτε από την πλευρά της γυναίκας ούτε του άντρα».

Για επίλογο της συνάντησής μας η Νίνα – Μαρία Πασχαλίδου περιγράφει τη σκηνή από την ταινία του Μικελάντζελο Αντονιόνι «Η περιπέτεια». «Η Μόνικα Βίτι περπατάει μόνη της σε μια ανοιχτή πλατεία. Σιγά σιγά την πλησιάζουν από διαφορετικές κατευθύνσεις πολλοί άντρες. Εκείνη νιώθει το βλέμμα τους απειλητικό να βαραίνει πάνω της και της προκαλεί αμηχανία. Νομίζω ότι η σκηνή αυτή συμπυκνώνει όλη την πραγματικότητα της Ιταλίας. Θεωρώ ότι με την τιμωρία και τη δικαιοσύνη του νόμου εξαλείφεις τη σεξουαλική φόρτιση από τέτοιες συμπεριφορές των femicide. Δεν ξέρω, νομίζω ότι θα είναι η τελευταία μου σκοτεινή ταινία».