«Μία όπερα στην κόψη του ξυραφιού»

Μετά τη διεύθυνσή του στην «Ηλέκτρα» του Στράους, την εναρκτήρια παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στις νέες της εγκαταστάσεις, ο μαέστρος Βασίλης Χριστόπουλος δίνει το μουσικό «παρών» σε μία ακόμα σημαντική στιγμή του οργανισμού. Διευθύνει μία από τις σημαντικότερες όπερες του 20ού αιώνα, τη «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, με την οποία χθες εν μέσω χειροκροτημάτων έκανε την πρώτη της υπόκλιση ως σκηνοθέτρια όπερας η ντίβα του γαλλικού σινεμά Φανί Αρντάν, δίπλα στους πρωταγωνιστές Σβετλάνα Σοζντάτελεβα και Σεργκέι Σεμισκούρ. Για το νέο του εγχείρημα μίλησε στο «Νσυν» λίγο πριν από την πρεμιέρα.

Τι προκλήσεις αντιμετωπίζετε στο συγκεκριμένο έργο;

Είναι πολλές οι προκλήσεις γιατί το έργο είναι στην κόψη του ξυραφιού. Και όσον αφορά τις ταχύτητες, οι οποίες είναι ακραίες μερικές φορές, και όσον αφορά τις δυναμικές, οι οποίες επίσης είναι ακραίες και φτάνουν από τον ψίθυρο μέχρι τον εκκωφαντικό ήχο. Ο Σοστακόβιτς πέρα από τη μεγάλη ορχήστρα την οποία χρησιμοποιεί στην τάφρο, έχει προβλέψει επιπλέον σε ορισμένα σημεία, ιδιαίτερα δυναμικά, βίαια ή παθιασμένα, μία ακόμα μπάντα χάλκινων πνευστών. Οπότε χρειάζεται προσοχή. Η πρόκληση είναι να φτάσουμε στα όρια αλλά να μη γίνει αυτό αφόρητο ή τόσο επώδυνο που δεν θα μπορούν να το αντέξουν οι ίδιοι οι μουσικοί καθώς και το κοινό. Και βέβαια να μην εκμηδενίσουμε τις φωνές τις ανθρώπινες.

Η συνεργασία με τη Φανί Αρντάν στη σκηνοθεσία πώς είναι;

Πολύ εγκάρδια. Είναι ένα πείραμα αυτό που συμβαίνει γιατί η κυρία Αρντάν δεν έχει σκηνοθετήσει ξανά όπερα, οπότε χρειάστηκε να προσαρμοστεί σε ορισμένες απαιτήσεις. Είναι διαφορετική η χρονική ακρίβεια και το στήσιμο που απαιτεί ένα έργο μουσικό στο οποίο ο ρυθμός είναι λίγο ή πολύ δεδομένος, δεν έχει τις ελευθερίες που έχει μια θεατρική παράσταση. Από την άλλη, μια φρέσκια ματιά η οποία πολλές φορές με ηθελημένη αφέλεια δεν λαμβάνει υπόψη τις τεχνικές δυσκολίες της όπερας και αναζητά τη δραματική αλήθεια έχει ένα ενδιαφέρον και μια άλλη ερμηνευτική δύναμη. Εν τέλει εγώ είμαι υπεύθυνος για το μουσικό μέρος κι εκείνη για το σκηνοθετικό. Είναι δύο τομείς οι οποίοι κινούνται λίγο έως πολύ παράλληλα κι ελπίζουμε ότι θα συναντηθούν στο τέλος στην παράσταση με έναν αρμονικό τρόπο.

Στο σκηνοθετικό σημείωμα η Φανί Αρντάν έγραφε πως η λαίδη Μάκβεθ μάς προτάσσει έναν καθρέφτη. Θέλετε να κάνει κάτι αντίστοιχο και η μουσική;

Βέβαια. Και η ίδια η μουσική αποτελεί πολύ καθαρή ακτινογραφία της κοινωνίας πολλές φορές φτάνοντας στο γκροτέσκο, στην παρωδία, στην υπερβολή, παίζοντας με τα κλισέ, κυρίως της ρωσικής κοινωνίας μιας συγκεκριμένης εποχής. Κλισέ, τα οποία λίγο έως πολύ υπάρχουν κι εξακολουθούν να υπάρχουν παντού: του μέθυσου, του άνδρα που χρησιμοποιεί τα αισθήματα ως πρόσχημα για να ανέλθει κοινωνικά και για να αποκατασταθεί οικονομικά αλλά τελικά πράττει από συμφέρον, της γυναίκας που από τον έρωτα και από την απόλυτη αφοσίωση φτάνει στο έγκλημα μετά την ταπείνωση. Στην ουσία το έργο πραγματεύεται την έννοια του θύτη και του θύματος και η μουσική εκφράζει όλα αυτά τα ζητήματα, τα οποία μας αφορούν διαχρονικά. Είναι συγκλονιστική μουσική.

Ο θεατής του σήμερα τι θα πάρει από αυτήν τη μουσική;

Νομίζω ότι κατ’ αρχάς θα βιώσει κάτι το οποίο και σε πλούτο συναισθημάτων και σε αντιθέσεις, ακόμα και σε δυναμική, είναι αδύνατο να το ζήσει κανείς στο σπίτι του. Είναι τρομακτική η ένταση αλλά και η κάθαρση που εμπεριέχει αυτό το έργο και το ταξίδι στο οποίο πηγαίνεις. Από την ανία μέχρι τον πόθο, από τον έρωτα μέχρι τον θάνατο, από την ταπείνωση μέχρι την εκδίκηση. Τα συναισθήματα που επικρατούν στο τέλος του έργου είναι πολύ δυνατά και στην ουσία εκφράζουν ακριβώς τη δραματική αντιστροφή των ρόλων. Γιατί και η νουβέλα του Λεσκόφ, στην οποία βασίζεται το έργο, είναι πολύ δυνατή. Είναι μια ιστορία, ένα ψυχογράφημα αντάξιο κι αντίστοιχο αυτών του Ντοστογέφσκι, του Παπαδιαμάντη. Νομίζω ότι η ιστορία, η ταύτιση που μπορεί να αισθανθεί κανείς με τους χαρακτήρες, το παιχνίδι ανάμεσα στο καλό και το κακό, η θόλωση των ορίων, αλλά και αυτό το απόλυτο φάσμα της μουσικής που μπορεί να προέρχεται από έναν ψίθυρο στο κλαρινέτο, μέχρι τον κρότο από όλα τα κρουστά και τα χάλκινα, είναι κάτι που δεν μπορεί να το ζήσει κανείς πουθενά αλλού. Είναι, νομίζω, η πεμπτουσία της ζωντανής εμπειρίας.

INFO
«Η λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» στις 15, 17, 19, 22 Μαΐου στην Εθνική Λυρική Σκηνή (Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, Συγγρού 364, Καλλιθέα, τηλ. 213-0885.700, είσοδος 10-90 ευρώ)