Συνηγορία υπέρ των συνόρων

Ποια σχέση μπορεί να έχει ένας φιλόσοφος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, όπως ο Ρεζίς Ντεμπρέ (Régis Debray), με έναν διπλωμάτη καριέρας, επαγγελματία γεωγράφο, όπως ο Michel Foucher (Μισέλ Φουσέ); Σε πρώτη ανάγνωση καμία. Ο πρώτος συμπορεύτηκε κάποτε με τον Τσε Γκεβάρα, συμπαραστάθηκε στον Σαλβαδόρ Αλιέντε της Χιλής, έγινε σύμβουλος του Φρανσουά Μιτεράν και στις τελευταίες προεδρικές εκλογές της Γαλλίας στήριξε τον επικεφαλής της ριζοσπαστικής Αριστεράς Μελανσόν. Ο δεύτερος ανήκει στους «γεω-ρεαλιστές» και υποστήριξε τον Εμανουέλ Μακρόν. Κι όμως, οι δύο διανοούμενοι με τελείως διαφορετικές καταβολές επαναφέρουν το θέμα επανακαθορισμού και επανατοποθέτησης των συνόρων, αλλά και της θετικής επαναξιολόγησής τους σε μια εποχή κατά την οποία η «κατάργησή» τους γίνεται εύκολο σύνθημα.

Μια παρατήρηση εισαγωγική: συνήθως το ξεχνάμε, αλλά η Γεωγραφία στη Γαλλία είναι υπόθεση ιδιαίτερα σημαντική. Είναι από τα κεντρικά μαθήματα των Κοινωνικών Επιστημών στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Διδάσκεται μάλιστα ως ενιαίο μάθημα με την Ιστορία, εξέλιξη που έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της Τρίτης Γαλλικής Δημοκρατίας (1870-1940), της μακροβιότερης περιόδου της νεότερης Γαλλίας, εκεί όπου θεμελιώθηκε η Ρεπιμπλίκ και ξεκίνησε η γενναία διεύρυνση των κοινωνικών δικαιωμάτων, καθώς και η μεγάλη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, με αποτέλεσμα την εκκοσμίκευσή της.

Ο Μισέλ Φουσέ

Οι δύο διανοούμενοι προσφέρουν μια ισχυρή – όχι πάντα ταυτόσημη, αλλά σε κοινή κατεύθυνση – επιχειρηματολογία που αντιτίθεται στη μετά το 2015 διάχυτη διακήρυξη για την κατάργηση των συνόρων. Ο Φουσέ το επιχειρεί στο σύντομο, περιεκτικό πόνημά του «Η επιστροφή των συνόρων» (μτφ. Δημήτρης Η. Αντωνίου), που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ποικίλη στοά, στη σειρά Ιδέες και Τάσεις (μαζί με το «Η θεωρία του φύλου» της Μερενίς Λεβέ). Επισημαίνει την ανάγκη του «σύγχρονου και εκπολιτισμένου συνόρου ως μια γραμμή σημείων διάσχισης» και ανατρέπει το επιχείρημα ότι η κατάργησή του είναι ταυτόσημη με τη νεωτερικότητα, καθώς θεωρεί ότι ο «μη συνοριασμός» απορρίπτει τη διάκριση του «έξω» και του «μέσα» και επί της ουσίας καταργεί την εθνική και πολιτική κοινότητα. Ο γάλλος διπλωμάτης και γεωγράφος προχωρά στη συνέχεια σε μια πυκνή ανάλυση της ιστορίας και του τρόπου χάραξης των συνόρων καθώς και των διαφόρων τύπων τους, όπως τα θαλάσσια ή ακόμα και τα αστικά, όπου εντάσσει την περίπτωση της Ιρλανδίας. Παράλληλα προσεγγίζει τα συνοριακά ζητήματα σε διάφορα μέρη του κόσμου αποδεικνύοντας την εκτεταμένη γνώση του. Συμφωνεί, τέλος, με τον Ντεμπρέ ότι ο ουμανισμός που προωθεί την κατάργηση των συνόρων συνιστά μια μεγάλη υποχώρηση του πολιτικού μπροστά στο οικονομικό. Ο συγγραφέας επισημαίνει όμως ρητά ότι οι κοινωνίες μας είναι «κοινωνίες ιστορίας και γεωγραφίας», ένα πλαίσιο που δεσμεύει τα κυρίαρχα κράτη. Τονίζει, λοιπόν: «Επανανακάλυψη… των συνόρων που σηματοδοτεί την επιστροφή του Πολιτικού στη συλλογική και εδαφική του διάσταση. Το ευρωπαϊκό μέλλον δεν βρίσκεται στην απόσυρση από τα εγκόσμια, στην άρνηση του κόσμου, κάτι που χαρακτηρίζει τους λαούς που ξορκίζουν κάθε αντιμετώπιση της ετερότητας, αλλά στη πολιτική, την οποία αντιπαρέθετε στην αντίληψη αυτή η Χάνα Αρεντ, για να χαράξει έναν κοινό χώρο που δεν αρνείται τις διαφορές. Η πολιτική γεννιέται στον μεταξύ των ανθρώπων χώρο […]. Δεν υπάρχει ελευθερία παρά μόνο στον ενδιάμεσο χώρο, τον σύμφυτο με την πολιτική».

Στο δικό του παλιότερο «Εγκώμιο των συνόρων» (Εστία, 2015) ο Ντεμπρέ επισημαίνει εξαρχής: «Σαν καλός Ευρωπαίος, επιλέγω να εξυμνήσω εκείνο για το οποίο άλλοι θρηνούν: τα σύνορα ως εμβόλιο κατά της επιδημίας των τειχών, αντίδοτο στην αδιαφορία και προστασία για ό,τι ζωντανό». Πίσω από το αίτημα για κατάργηση των συνόρων διακρίνει διάφορες κοινωνικοπολιτικές τάσεις. Τον οικονομισμό, δηλαδή την κυριαρχία της οικονομίας επί της πολιτικής. Τον απολυταρχισμό, ο οποίος εκφράζεται κυρίως από θρησκείες, οι οποίες ριζοσπαστικοποιούνται εσωτερικά και εξαπλώνονται μετά την κατάργηση των συνόρων. Ο γάλλος φιλόσοφος, τέλος, εντοπίζει την απαρχή για το χτίσιμο ενός νέου δικτύου αυτοκρατοριών που διευρύνει την επιρροή του σ’ έναν κόσμο χωρίς σύνορα. Είναι χαρακτηριστική η διαπίστωση του Αϊμέ Σεζέρ, διανοουμένου και πολιτικού από τη Μαρτινίκα, της οποίας κάνει χρήση: ότι μπορεί κάποιος να χαθεί «από εγκλωβισμό στην ιδιαιτερότητα και από διάλυση στην οικουμενικότητα».

Michel Foucher
«Η επιστροφή των συνόρων»
Μτφ. Δημήτρης
Η. Αντωνίου, Ποικίλη Στοά, 2019, σελ. 93
Τιμή: 10 ευρώ

Ρεζίς Ντεμπρέ
«Εγκώμιο των συνόρων»
Μτφ. Αντώνης Καραβασίλης, Εστία, 2015
Τιμή: 18 ευρώ