Ακολουθεί τα «ίχνη» που αφήνει ο λύκος

Το βασικό πρόβλημα όλων των ζώντων οργανισμών είναι το πώς να προστατευθούν από εξωτερικές και εσωτερικές απειλές στο περιβάλλον τους (μικρόβια, καρκινικά κύτταρα, μειωμένα αποθέματα οξυγόνου ή υπερβολικές ποσότητες ουρικού και λιπιδίων), ενώ ταυτόχρονα να διατηρήσουν τις «αμυντικές τους δυνάμεις» υπό έλεγχoν – χωρίς δηλαδή να προκαλέσουν παράπλευρες απώλειες, λέει ο Δημήτρης Μπούμπας, ένας ερευνητής που ακολουθεί τα «ίχνη» που αφήνει σήμερα ένα από τα πιο επίμονα αυτοάνοσα νοσήματα που ταλαπωρεί χιλιάδες ανθρώπους στη χώρα μας αλλά και στο εξωτερικό: Ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος («λύκος») είναι η κλασική αυτοάνοση νόσος και είναι εννιά φορές συχνότερος στις γυναίκες από τους άνδρες, εμφανιζόμενη συνήθως σε γυναίκες ηλικίας 14-40 ετών.

Στο εργαστήριο του Δημήτρη Μπούμπα στο Ιδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών, επιστήμονες από διαφορετικούς χώρους και με διαφορετικές διαδρομές, ενώνουν τις δυνάμεις τους ψάχνοντας τις απαντήσεις που θα οδηγήσουν στην κατανόηση και τελικά θεραπεία επίμονων ασθενειών.

Στα αυτοάνοσα νοσήματα το «ανοσιακό σύστημα», το σύστημα δηλαδή που προστατεύει τον οργανισμό από εξωτερικές και εσωτερικές επιβουλές, «χάνει τον αυτοέλεγχό του» προκαλώντας βλάβη σε διάφορα όργανά του (αρθρώσεις, δέρμα, νεφροί, αίμα, εγκέφαλος, νεύρα), εξηγεί ο ίδιος μιλώντας στα «ΝΕΑ». Και συνεχίζει: Ετσι, ενώ υπό φυσιολογικές συνθήκες το ανοσιακό μας σύστημα αναγνωρίζει τα μόριά μας αντιδρώντας με «ελεγχόμενο και μετρημένο» τρόπο, στα αυτοάνοσα νοσήματα αυτή η αναγνώριση ενεργοποιεί περισσότερο από το φυσιολογικό το ανοσιακό σύστημα και παράγει ουσίες και κύτταρα που στρέφονται κατά του οργανισμού.

Υπολογίζουμε ότι από τους δέκα έλληνες ασθενείς με «λύκο», οι έξι έχουν ήπια νόσο που προσβάλλει κυρίως το δέρμα και τις αρθρώσεις και αντιμετωπίζεται με υδροξυχλωροκίνη σε συνδυασμό με χαμηλές δόσεις κορτιζόνης, αναφέρει ο Δημήτρης Μπούμπας. Στον αντίποδα του ήπιου «λύκου», σε τρεις στους δέκα έλληνες ασθενείς με τη νόσο, μπορεί να προσβληθούν ζωτικά όργανα όπως οι νεφροί, η καρδιά, το αίμα, οι πνεύμονες και ο εγκέφαλος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χρησιμοποιούνται μεγαλύτερες δόσεις κορτικοειδών, ανοσοκατασταλτικά, καθώς και ειδικές «βιολογικές» θεραπείες. Ανεξάρτητα από τη βαρύτητα, η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία δίνει τη δυνατότητα στους περισσότερους ανθρώπους με λύκο να ζουν μια σχεδόν φυσιολογική ζωή.

Η έρευνα στο εργαστήριο του Δημήτρη Μπούμπα χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ερευνας (ERC advanced grants) και τη Γενική Γραμματεία Ερευνας και Τεχνολογίας. Η ομάδα του περιλαμβάνει γιατρούς, βιολόγους, νοσηλεύτριες και μεταπτυχιακούς φοιτητές που δραστηριοποιούνται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Ιατρική Σχολή / Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Αττικόν) και στην Ακαδημία Αθηνών (Ιδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών).

Χρησιμοποιώντας πειραματόζωα με «λύκο» και δείγματα από ασθενείς, η ομάδα αναλύει με προηγμένες τεχνικές μοριακής και κυτταρικής ανοσολογίας (που συλλογικά ονομάζονται -ωμικές τεχνικές) τη μοριακή σφραγίδα ενός εκάστου ασθενή προσπαθώντας να ανακαλύψει μόρια που μπορεί να χρησιμοποιηθούν για τη διάγνωση, παρακολούθηση και θεραπεία. «Σε άλλες μελέτες, προσπαθούμε να προβλέψουμε την εξέλιξη της νόσου, αν δηλαδή θα προσβληθούν ζωτικά όργανα όπως οι νεφροί και ο εγκέφαλος, τη σοβαρότητα της προσβολής τους, καθώς επίσης και την πιθανότητα να ανταποκριθεί ο ασθενής σε μια από τις γνωστές θεραπείες για τον λύκο» λέει ο Δημήτρης Μπούμπας.

«Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι στον λύκο τα κύτταρα που βγαίνουν από τον μυελό και κυκλοφορούν στο αίμα ή άλλα κύτταρα του σώματος είναι προ-ενεργοποιημένα, με αποτέλεσμα να αντιδρούν υπερβολικά σε συνήθη ερεθίσματα (στρες ή άλλους φυσικοχημικούς παράγοντες όπως η υπεριώδης ακτινοβολία) ή σε λοιμώξεις. Για να μελετήσουμε καλύτερα τον μυελό των οστών έχουμε κατασκευάσει «μινιατούρες» μυελού του οστού, όπου αναπαράγουμε και μελετούμε τη λειτουργία του» συνεχίζει ο Δημήτρης Μπούμπας.

Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα στον λύκο είναι η τάση να προσβάλει κυρίως γυναίκες (εννέα γυναίκες για ένα άνδρα). «Εχουμε ταυτοποιήσει τα γονίδια που συμμετέχουν σε αυτή τη διαφοροποίηση ανάμεσα στα δύο φύλα, αναλύοντας τον τρόπο με τον οποίο αυξάνουν τη προδιάθεση των γυναικών στη νόσο. Σε άλλα πειράματα αναλύουμε τη μικροβιακή χλωρίδα ανδρών και γυναικών (μικροβίωμα) εξετάζοντας την επίδρασή του στη προδιάθεση για λύκο στις γυναίκες καθώς και τη συσχέτισή της με την απόκριση στην θεραπεία» καταλήγει ο καθηγητής.

Γλωσσάρι
Αλληλούχιση
Η διαδικασία με την οποία καταγράφεται η ακριβής σειρά των βάσεων (A, G, C, T) από τις οποίες αποτελούνται τα πυρηνικά οξέα.
Ανοσιακό σύστημα
Το σύνολο κυττάρων, δομών και διεργασιών του οργανισμού που τον προστατεύουν από εσωτερικές δυσλειτουργίες και εξωτερικούς εισβολείς.
Βιολογικές θεραπείες
Mεγαλομοριακά φαρμακευτικά σκευάσματα που αναστέλλουν φυσικά μόρια της φλεγμονής.

Τι λέει η «νέα γενιά»
Αγγελος Μπανός
Στο εργαστήριό μας έχουμε τη δυνατότητα να δοκιμάζουμε τη χρησιμότητα των αποτελεσμάτων μας σε ζωικά μοντέλα που αναπαριστούν την εικόνα της νόσου σε μεγάλο βαθμό. Το επόμενο μεγάλο βήμα είναι να εφαρμόσουμε τα ερευνητικά αποτελέσματα αυτής της προσπάθειας στην κλινική πράξη, διαλέγοντας «φιλικές» προς τον ασθενή μοριακές δοκιμασίες που οδηγούν σε σωστή και ταχεία διάγνωση.

Αναστασία Φίλια
Η πολυπλοκότητα του «λύκου», η ανάλυση του μεγάλου όγκου δεδομένων και η συσχέτιση μεταξύ τους είναι μεγάλη πρόκληση για μένα. Η χρήση της τεχνολογίας για την επεξεργασία και σύγκριση των δεδομένων με τα χαρακτηριστικά των ασθενών μάς δίνει τη δυνατότητα να ανακαλύψουμε μέσα από χιλιάδες μόρια αυτά που έχουν «αξία» και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διάγνωση, παρακολούθηση και θεραπεία.