Οι «αυλικοί» του Στάλιν

Η πρόσφατη επιστροφή του Στάλιν στην ιστοριογραφία προσφέρει ευκαιρία νέων αποτιμήσεων και αναθεωρήσεων. Η διάσπαση των Ρώσων Μαρξιστών το 1903, της πλειοψηφίας που αποτέλεσαν οι Μενσεβίκοι και της μειοψηφίας των Μπολσεβίκων (που ο Λένιν μετονόμασε σε πλειοψηφία), επρόκειτο να σημαδέψει την ιστορία του 20ού αιώνα. Από τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου, ισχυρότερος μετά τον Λένιν αναδείχτηκε ο Λέων Τρότσκι. Ακολούθησαν οι Καμένιεφ, Ζινόβιεφ, Τόμσκι, Ρίκοφ και ο Στάλιν ως γενικός γραμματέας.

Το Πολιτικό Γραφείο ανασυστάθηκε μετά την εξαφάνιση περίπου όλων των παλαιών μελών με τις δίκες της Μόσχας (1937-39). Η γενιά που βρέθηκε στα ύπατα αξιώματα μετά τις εκκαθαρίσεις ήταν μετριότητες που δεν απειλούσαν τον Στάλιν: Μόλοτοφ, Βοροσίλοφ, Καγκάνοβιτς, Καλίνιν, Μικογιάν, Ζντάνοφ και Χρουστσόφ. Ο τελευταίος ήταν ο ικανότερος από τους «συμβούλους» του Στάλιν και αυτός που τελικά έβαλε την ταφόπλακα στη φήμη του αρχηγού του. Οι βιογραφίες των πατεράδων τους, που άφησαν τα παιδιά του Μπέρια, του Μαλένκοφ και του Μικογιάν, είναι αγιογραφικές ή πάντως απολογικές και έτσι πρέπει να αντιμετωπίζονται από τον αναγνώστη.

Ο Στάλιν είχε αναγκάσει τον πειθήνιο Μόλοτοφ να χωρίσει την εβραία γυναίκα του και να τη στείλει σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Από την αλληλογραφία της Σβετλάνα του Στάλιν μαθαίνουμε για τις δύσκολες σχέσεις με τον πατέρα της, αν και παρέμεινε ίσως το μόνο πρόσωπο από την οικογένειά του με το οποίο ανέπτυξε κανονική επικοινωνία.

Σύμφωνα με τη Fitzpatrick, το 1946 άρχισε η εκστρατεία για να πολεμηθούν ο «παρακμιακός» μοντερνισμός και οι δυτικές επιρροές στις τέχνες. Η κίνηση αυτή ονομάστηκε «Ζντάνοφτσινα» κατά τον εμπνευστή της Ζντάνοφ. Κάτι ανάλογο έγινε και εις βάρος επιστημόνων που εργάζονταν για τη θεραπεία του καρκίνου. Αυτοί κατηγορήθηκαν πολύ από τον Ζντάνοφ ότι πρόδιδαν τα μυστικά της έρευνάς τους στους Αμερικανούς. Πίσω από τον Ζντάνοφ, κατά τη Fitzpatrick, βρισκόταν πάντοτε ο Στάλιν. Μετά τον θάνατο του Ζντάνοφ η εκστρατεία κατά του «κοσμοπολιτισμού» έγινε ευφημισμός για τον αντισημιτισμό.

Η Fitzpatrick παραθέτει τη μαρτυρία του ναυάρχου Κουζνετσόφ για τη σχέση του Στάλιν με τους συμβούλους του: «Ηταν αρκετό να εκφράσει ο Στάλιν μια άποψη, η οποία στην πραγματικότητα ήταν απλώς μια σκέψη, για να αρχίσει να την επαναλαμβάνει όλη η χορωδία, που ήθελε να κολακέψει τον “Ηγέτη” και “δάσκαλο”. Ο Στάλιν μερικές φορές τούς επέπληττε: “Τι νόημα έχει να μιλάω μαζί σας; Ο,τι πω, εσείς απαντάτε: ναι, σύντροφε Στάλιν, φυσικά, σύντροφε Στάλιν, πήρες σοφή απόφαση, σύντροφε Στάλιν”. Χωρίς να αποβάλουν τις εκδηλώσεις υποταγής, έμαθαν να φυλάγονται από τις κακοτοπιές».

Η βιογραφία του Κλεβνιούκ

Ο Oleg V. Khlevniuk («Στάλιν. Μια νέα βιογραφία», μτφ. Πέτρος Γεωργίου, εκδόσεις Πατάκη, 2018, σελ. 479) απηχεί τις επίσημες πλέον απόψεις της ιστοριογραφίας για τον Στάλιν. Κατά πολύ αυστηρότερος με τα λάθη του αρχηγού στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο από τη Fitzpatrick, οι περιγραφές των σχέσεών του με τους συνεργάτες εμφανίζονται σαν αδιάκοπο παιχνίδι της γάτας με τα ποντίκια. Πρόκειται άραγε για τον ρεαλισμό του ανασφαλούς δολοπλόκου ή έχουμε να κάνουμε με ψυχοπαθή κυνικό; Το βέβαιο ήταν ότι ο Στάλιν είχε πλήρη έλεγχο της συμπεριφοράς του με τους ηγέτες του δυτικού κόσμου. Ο Ρούζβελτ μάλιστα φαίνεται ότι τον συμπαθούσε για την ειλικρίνειά του, καθώς ο Στάλιν έπαιζε πειστικά τον αθώο Γεωργιανό.

Τις παραμονές του θανάτου του Στάλιν οι συνεργάτες του είχαν ως επί το πλείστον καταφέρει να συνεννοηθούν. Σαν καλοί μαθητές του εκλιπόντος φρόντισαν να αφήσουν τον Μπέρια, τον πιο επικίνδυνο της παρέας, απληροφόρητο για τα σχέδιά τους που αφορούσαν τον ίδιο. Η Fitzpatrick προσφέρει για πρώτη φορά λεπτομέρειες για τη σύλληψή του από τον στρατάρχη Ζούκoφ, τον οποίο είχαν τοποθετήσει υφυπουργό Αμυνας, τη δίκη του Μπέρια και την εκτέλεσή του.

Το υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας βρισκόταν πάντα υπό τον στενό έλεγχο του Στάλιν. Από τα πορίσματα του οργανισμού αυτού αντλούσε επιχειρήματα για την επιβράβευση ή την καταδίκη των συνεργατών του. Τον Ιούλιο του 1951 διέταξε τη σύλληψη του πρώην ευνοουμένου του υπουργού Κρατικής Ασφάλειας, Βίκτορ Αμπακούμοφ. Ο νέος υπουργός Ιγκνάτιεφ έστησε μια σιωνιστική συνωμοσία στο υπουργείο του, με προτροπή του Στάλιν. Στόχος του έγινε ο Λαυρέντι Μπέρια γιατί η εύνοιά του προς τους μιγγρέλους ομοεθνείς του στη Γεωργία είχε ενοχλήσει τον αρχηγό. Ο ξαφνικός θάνατος του Στάλιν γλίτωσε (προσωρινά) το υποψήφιο θύμα του και ο Μπέρια φρόντισε να καλύψει τα ίχνη του στην υπόθεση αυτή. Ομως και ο Μπέρια δεν επρόκειτο να μακροημερεύσει.

Μολονότι ο Στάλιν είχε ο ίδιος υπονομεύσει την ομαλή διαδοχή του, ο κοινός φόβος έσπρωξε τους συμβούλους του σε αποτελεσματική συνεργασία ώστε μετά τον θάνατό του το κράτος να εξακολουθεί να λειτουργεί ομαλά. Τα δύο του αξιώματα μοιράστηκαν. Ο Μαλένκοφ έγινε πρόεδρος του Συμβουλίου Υπουργών και ο Χρουστσόφ, γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής.

Κατανομή εξουσιών

Ανταμοιβή και τιμωρία

Η Fitzpatrick θεωρεί ότι μολονότι ο τρόπος διακυβέρνησης του Στάλιν ήταν προσωπική δικτατορία, θα έπρεπε ίσως να συνοδεύεται και από τον ορισμό της «αυλικής πολιτικής». Η κατανομή και η στέρηση της εξουσίας ήταν ο μοχλός με τον οποίο ο Στάλιν αντάμιβε ή τιμωρούσε τους συνεργάτες του. Ομως με τόση κακομεταχείριση και τιμωρίες οι σύμβουλοί του έμαθαν να αποφεύγουν συνήθως τις παγίδες που τους έστηνε ο «Βοζντ» και να ομονοούν. Στον τομέα της δημόσιας ασφάλειας σημειώθηκε πρόοδος μετά τον θάνατο του Στάλιν. Πολλοί έγκλειστοι στα γκουλάγκ απελευθερώθηκαν, ιδιαίτερα οι γιατροί που είχαν καταδικαστεί για δήθεν συνωμοσία κατά της ζωής του ηγέτη. Η εκτέλεση του Μπέρια υπήρξε ανακούφιση για τα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής, αφού ο σκοτεινός τους συνάδελφος είχε πολλούς στο χέρι με τα διαβόητα αρχεία του. Στην ταινία «Ο θάνατος του Στάλιν» ο στρατάρχης Ζούκοφ που έβλεπε τον Μπέρια με τη μυστική του αστυνομία σαν επικίνδυνο ανταγωνιστή του, φροντίζει να επισπεύσει το τέλος του. Οταν τον ξεφορτώθηκαν οι σύντροφοί του, του φόρτωσαν όλα τα λάθη και τα εγκλήματα του παρελθόντος. Η συλλογική ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος φρόντισε αμέσως να βελτιώσει το προφίλ των μελών του. Οταν ο Χρουστσόφ επέβαλε το 1957 τη δικιά του προσωπική δικτατορία, μπορούσε πλέον να επικαλείται «τον σοσιαλισμό του γκουλάς» και όχι των γκουλάγκ. Η αποσταλινοποίησή του άλλωστε συμπεριλάμβανε και την παραδοχή ακροτήτων που είχε διαπράξει το καθεστώς. Η επανάληψή τους στην κλίμακα του Στάλιν δεν ήταν πια εφικτή.

Ο Θάνος Μ. Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ

Sheila Fitzpatrick
Οι σύμβουλοι του Στάλιν (1923-1957)
Μτφ. Γιώργος Μπαρουξής, Μεταίχμιο, 2018, σελ. 645
Τιμή: 19,90 ευρώ