Η κόπωση της Δύσης (ή του Μισέλ Ουελμπέκ;)

Ως συνήθως, αρκετά πριν από την κυκλοφορία του τελευταίου βιβλίου του Μισέλ Ουελμπέκ είχαμε θορυβώδη προαναγγελία και συσχετισμό του με την τρέχουσα πολιτική επικαιρότητα. Μικρή σχέση έχει ωστόσο η θεματική του με τη φιλολογία περί τα Κίτρινα Γιλέκα. Σε ό,τι αφορά τη δημόσια προβληματική (ατζέντα) που προτάσσει ο γάλλος συγγραφέας, η Σεροτονίνη σχετίζεται πολύ περισσότερο με την κρίση της ευρωπαϊκής γεωργίας και της γαλλικής υπαίθρου ειδικότερα. Εκτός πια και αν όλα σχετίζονται με όλα μέσα στο κουβάρι της σύγχρονης πραγματικότητας.

Οπως και να ‘χει, πρόκειται για επίκαιρο βιβλίο όπου κάθε σελίδα γεννά μια αντίδραση, έναν καγχασμό, μια επίσκεψη στη βιβλιοθήκη μας για να αναζητήσουμε κάτι, μια διανοητική ή σωματική φαγούρα, σπανιότερα έναν κάποιο γέλωτα. Ο κεντρικός ήρωας και αφηγητής, ο Φλοράν, είναι ο συνήθης δυστυχής, απελπισμένος άνθρωπος του Ουελμπέκ (μια ελαφρά παραλλαγή του ίδιου του συγγραφέα), σε αναζήτηση αγάπης και στοργής, χωρίς ελπίδα ωστόσο. Το βιβλίο καλύπτει χοντρικά την πρόσφατη ιστορία. Μπορεί να διαβαστεί ως μελλοντολογική παρωδία (καθώς η αφήγηση γίνεται από το εγγύς μέλλον), ως απλή διανοητική πρόκληση, ως χάραξη μιας ορατής, πολύ κοντινής μας δυστοπίας. Κατά τη συνήθη συγγραφική τακτική του, ο Ουελμπέκ έχει στόχο να προκαλέσει, εδώ μάλιστα το παρακάνει, σαν μικρό παιδί που μόλις έμαθε βρώμικες λέξεις και απειλεί να τις εκστομίσει όταν οι γονείς του αρνούνται το παγωτό. Είναι εμφανές ότι ηδονίζεται επιδιδόμενος σε έναν λεκτικό αυνανισμό πέραν του σωματικού που έτσι κι αλλιώς εμφανίζεται εδώ κι εκεί στο βιβλίο. Η ευφυΐα και ευρυμάθειά του υπήρξαν ανέκαθεν καταφανείς, ο σαρκασμός του ανελέητος, αλλά είναι η προσωπική και υπαρξιακή μοναξιά που δίνει τον τόνο στο βιβλίο. Οι παραδοχές πάνω στις οποίες δομείται η δράση είναι γενικά αξιόπιστες αλλά η ίδια η δράση ξενίζει. Ας δούμε γιατί.

Ο συγκεκριμένος ήρωας και αφηγητής της ιστορίας είναι ένας αγρονόμος μηχανικός (όπως και ο ίδιος ο Ουελμπέκ), κοντά στα πενήντα, που δηλώνει προκαταρκτικά την καταβύθισή του στην κατάθλιψη και τα σχετικά χάπια. Ωστόσο η επιδιωκόμενη μέσω της φαρμακευτικής αγωγής αύξηση της σεροτονίνης στο αίμα προκαλεί δραματική μείωση της τεστοστερόνης και άρα εξαφάνιση της ερωτικής επιθυμίας. Η ανεξάρτητη μάλιστα αύξηση μιας άλλης ορμόνης, της κορτιζόλης, είναι δείκτης αργού «θανάτου από λύπη», όπως σχολιάζει κάπως ποιητικά ο αγαπημένος του γιατρός προς το τέλος. Ετσι κι αλλιώς πάντως η διάθεσή του απέναντι στα ωραία πράγματα του κόσμου τούτου έχει από καιρό καμφθεί.

Κατ’ αρχάς έχουμε τις επαγγελματικές απογοητεύσεις που μας εισάγουν ευθέως στη δημόσια σφαίρα. Εργαζόμενος αρχικά στην πολυεθνική Μονσάντο και αργότερα στη Νορμανδία, στην εκεί περιφερειακή διεύθυνση του υπουργείου Γεωργίας της Γαλλίας, ο αφηγητής έρχεται αντιμέτωπος με την κρίση της ευρωπαϊκής γεωργίας, που παρά τις γενναίες πολιτικές επιδοτήσεων εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ενωσης (τη λεγόμενη Κοινή Αγροτική Πολιτική) πασχίζει να αντεπεξέλθει στον διεθνή ανταγωνισμό με ποσοστώσεις, δασμούς, φιλοπεριβαλλοντικά μέτρα κ.ά. Ωστόσο ο τομέας φθίνει. Φέρνει το παράδειγμα των βερικοκοπαραγωγών ονομασίας προέλευσης του Ρουσιγιόν που τους θεωρεί ήδη «νεκρούς», κυρίως όμως ασχολείται με τον τομέα της κτηνοτροφίας. Τα περίφημα νορμανδικά τυριά (καμαμπέρ κ.ά.) και η γαλακτοπαραγωγή απαιτούν περισσότερη προστασία καθώς η παγκόσμια αγορά τείνει να κατακλυσθεί από εκατομμύρια τόνους γάλακτος, πολύ φτηνότερου από το γαλλικό και ευρύτερα το ευρωπαϊκό. Η ανάλυση αυτή, διόλου καινούργια, θυμίζει τα ζητήματα της δικής μας κτηνοτροφικής παραγωγής αλλά και γεωργικών προϊόντων όπως το μπαμπάκι που επιβιώνουν μόνο χάρις σε έναν συνδυασμό επιδοτήσεων και προστατευτικών δασμών.

Ο ήρωας νιώθει ανίκανος να προστατεύσει τους αγρότες ακόμη και όταν ανέρχεται σε ανώτερα κλιμάκια και ταξιδεύει τακτικά στις Βρυξέλλες για διαπραγματεύσεις. Μάλιστα, άδικα κατά τη γνώμη μου, ρίχνει όλο το βάρος στις ευρωπαϊκές πολιτικές. Κατ’ αντιστοιχίαν, ρίχνει το βάρος της μετατροπής της υπαίθρου σε «δάπεδο εργοστασίου» στις πολυεθνικές γενετικού υλικού τύπου Μονσάντο, που ενώ ισχυρίζονται ότι τρέφουν τον πλανήτη εξαντλούν τα εδάφη και τα αποθέματα νερού, ρυπαίνουν το περιβάλλον και περιορίζουν τη βιοποικιλότητα. Το παράδοξο εδώ είναι πως σε αυτή τη γνωστή εδώ και δεκαετίες οικολογική κριτική που ανακαλύπτει μάλλον ετεροχρονισμένα, αντιτάσσει την απέχθειά του προς τους «κρετίνους» οικολόγους με κάθε ευκαιρία, προφανώς για να προκαλέσει. Ωστόσο, στις πιο ζωντανές σελίδες του βιβλίου, όταν ο Φλοράν, παραιτημένος πλέον από την απογοητευτική δουλειά του αλλά με ικανότατο κομπόδεμα (κατά τα ευρωπαϊκά ειωθότα) και οδηγώντας τη Μερσεντές του επισκέπτεται έναν πρώην συμφοιτητή στο αγρόκτημα / πύργο του στη Νορμανδία, η ανάλυση των πεπραγμένων της αγροτικής πολιτικής συγκεκριμενοποιείται: δάνεια, ανταγωνισμός, εκμηχάνιση, υψηλό ατομικό επίπεδο διαβίωσης και κόστος παραγωγής οδηγούν σταθερά τους κτηνοτρόφους της περιοχής σε απόσυρση ή και σε χρεοκοπία. Στη δεύτερη μάλιστα και καθοριστικότερη επίσκεψή του στην περιοχή μια μοναχική παραμονή Πρωτοχρονιάς, ο πρώην συμφοιτητής έχει πια εγκαταλειφθεί από τη γυναίκα του (κατά τη γνωστή ουελμπεκική γλώσσα, μια «σκατοκαριόλα») και τις κόρες του. Ημίτρελος πλέον ασχολείται αποκλειστικά με τα γελάδια του και με τα όπλα. Στην κορύφωση της δράσης ο φίλος θα αυτοκτονήσει σε μια αγροτική διαδήλωση/ μπλόκο απελπισίας όπου θα καούν γεωργικά μηχανήματα και θα σκοτωθούν καμιά δεκαριά αγρότες συνολικά.

Η αποτυχία με την Καμίγ

Στην πιο πάνω περίπτωση αντανακλά και το προσωπικό δράμα του αφηγητή. Είναι ωστόσο η κρίση της γεωργίας (και κατά συνέπεια της πολιτισμικής παράδοσης της υπαίθρου) ή η προσωπική αποτυχία (η εγκατάλειψη από τη γυναίκα του κ.λπ.) που οδηγούν στην αυτοκτονία; Είναι η καταστροφή προσωπική ή γενικευμένη; Το ίδιο ερώτημα θα μας απασχολήσει σε όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης σε ό,τι αφορά τον ίδιο τον κεντρικό ήρωα και τα προσωπικά του ζητήματα. Γιατί η τωρινή απελπισία του ανάγεται συχνά-πυκνά στην αποτυχία της σχέσης του με μια νεαρή ασκούμενη κτηνίατρο, την Καμίγ. Ως τριαντάρης τότε, αγάπησε και αγαπήθηκε από τη νεαρά ευθύς εξ αρχής, έζησαν μαζί την ανυπόκριτη ευτυχία για μια οκταετία μέχρις ότου την απάτησε άσκεφτα και εκείνη, βαθύτατα πληγωμένη, τον εγκατέλειψε. Υπάρχουν άλλες δύο ή τρεις ερωτικές ιστορίες που παρατίθενται καταλεπτώς, με μια μάλλον αποτυχημένη ηθοποιό, μια δανέζα φοιτήτρια, και μια γιαπωνέζα πολιτισμολόγο ή κάτι τέτοιο, που δίνουν αφορμή για ανασκόπηση των ηθών και της λειτουργίας της γαλλικής κοινωνίας τις τελευταίες δεκαετίες, ακόμη και ορεκτικότατων γαστριμαργικών αναλύσεων, σε σελίδες ρέουσες, ενίοτε σπαρακτικές, με ακριβείς περιγραφές φυσικών τοπίων και άφθονη αναδρομική ρομαντική διάθεση που διακόπτεται ωστόσο από αναίτια βωμολοχία – έτσι, για να μην ξεχνάμε τι διαβάζουμε. Ωστόσο, τον κυρίαρχο τόνο στην αφήγηση δίνει η Καμίγ. Η αναδρομική σοφία του ήρωα προς αυτήν απευθύνεται ενώ κατά βάθος δεν έχει εγκαταλείψει ολοσχερώς την ελπίδα να τα ξαναβρούν.

Σε αυτοκτονική πλέον διάθεση, εγκαταλείποντας δουλειά και σπίτι, ο Φλοράν αποδύεται λοιπόν σε αναζήτησή της Καμίγ. Διατρέχει εμμονικά τα υπέροχα ομιχλώδη τοπία της Ανω Νορμανδίας, μέμφεται σταθερά τον εαυτό του αποδίδοντας περίπου ιερές ιδιότητες στους νεανικούς έρωτες, και τελικά την ανακαλύπτει στο επαρχιακό της κτηνιατρείο. Μόνο που τώρα η παλιά αγαπημένη του είναι μητέρα ενός τετράχρονου αγοριού (αγνώστου πατρός κατά την υπόθεση του ήρωα) το οποίο, μέσα στην παράνοια της μοναξιάς του θεωρεί ως κεντρικό εχθρό του: αν το παιδί εκλείψει, τότε αργά ή γρήγορα η επανασύνδεση θα επιτευχθεί. Ευτυχώς την κρίσιμη ώρα ο Φλοράν δεν πατάει τη σκανδάλη του Μάνλιχερ, προς μεγάλη μας ανακούφιση που παρά τρίχα γλιτώσαμε τις πιθανώς πιο φρικιαστικές και κακόγουστες σελίδες της σύγχρονης παραγωγής.

Η στρατηγική του Ουελμπέκ

Ηρωες, αντανακλάσεις του ευατού του

Σε κάποιο σημείο προς το τέλος ο Ουελμπέκ, απομονωμένος σε έναν ουρανοξύστη και σκεπτόμενος την πτώση του στο κενό (κάτι που τον συγκρατεί είναι ότι έχει ακόμη σεβαστές οικονομίες και θέλει να τις φάει πρώτα!), μέμφεται τη σύγχρονη μεγαλούπολη για τα δεινά του ήρωά του. Σε κάποιες άλλες νοσταλγεί τις μικρές κλειστές κοινότητες των πρώτων νομάδων τροφοσυλλεκτών / κυνηγών. Αλλού αποφαίνεται ευφυώς ότι οι πολιτισμοί πεθαίνουν από (ιστορική) κόπωση, με άλλα λόγια, ότι καμία επιμέρους ανάλυση (κοινωνική, οικονομική ή άλλη) δεν επαρκεί για να εξηγήσει την παρούσα κατ’ αυτόν κρίση της Δύσης. Η θρησκεία, όπως και στην Υποταγή του, προβάλλει κάπως αναίτια ως κατανοητή λύση. Βέβαια η απάντηση στα δεινά του εκάστοτε ήρωά του μοιάζει να βρίσκεται αξιωματικά και μάλλον επιπόλαια στα νιάτα – την ερωτική νεότητα που κατά βάθος πόθησαν συγγραφείς όπως ο Τόμας Μαν και ο Μαρσέλ Προυστ – και όχι στο τεράστιο πολιτισμικό φορτίο που κουβαλάει αγκομαχώντας η Δύση. Οπως και να ‘χει, μιλώντας λογοτεχνικά, το αν η απελπισία του ήρωα (και όλων των προγενέστερων ηρώων του) είναι προσωπική ή δημόσια υπόθεση παραμένει ασαφές. Οσο και αν ζούμε αλληλεπιδρώντας με τον κόσμο ή, αν το θέλετε, με τις ιστορικές εξελίξεις, ένα πειστικό φιλόδοξο μυθιστόρημα θα έπρεπε να αποφασίζει σε ποιο βαθμό και με πόσο αφηγηματικό βάρος χρεώνεται ο εκάστοτε κεντρικός ήρωας για τα δεινά του. Στην περίπτωση Ουελμπέκ αυτό περνά ατυχώς σε δεύτερη μοίρα: ο κόσμος είναι πρόσχημα για να μιλήσει για τον ίδιο τον Ουελμπέκ. Η θεματική του είναι ενιαία μονότονα επαναλαμβανόμενη. Οι ήρωές του είναι πολυπρισματικές αντανακλάσεις του εαυτού του – ενός εαυτού μοναχικού, βαθιά πληγωμένου από τη στέρηση οικογενειακής θαλπωρής, συχνά ξεριζωμένου από την εδαφική του επικράτεια, με νοσηρή απορία για την πραγματική φύση του ανθρώπου, με θετικά εν γένει αισθήματα προς την τεχνολογική πρόοδο, με δυσπιστία προς τον έρωτα αλλά και με βαθιά νοσταλγία προς μια αρχετυπική σχέση που μάλλον δεν υφίσταται στα ανθρώπινα.

Στόχος και επικοινωνιακή του στρατηγική είναι να προκαλέσει και να εξεγείρει (εσωτερικά μόνο). Το καταφέρνει ενίοτε καθώς οι ήρωές του είναι τραγικοί όχι μόνο ως φορείς ψυχικού πόνου αλλά και ως αποδέκτες της έλλειψης νοήματος – δηλαδή εν τέλει του υπαρξιακού δράματος της ανθρωπότητας. Από την άλλη κάνει πραγματική πολιτική, έστω και μη συνεκτική, θέτοντας ουσιώδη ζητήματα που έχουν λείψει από την τρέχουσα πολιτική ατζέντα, και χλευάζοντας τις κοινοτοπίες της πολιτικής ορθότητας. Βέβαια καθ’ οδόν, μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά, αλλά τι να κάνουμε, περί Ουελμπέκ πρόκειται. Απολύτως επιτυχημένη η μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα με εξαίρεση ίσως ελάχιστους «διοικητικούς» και τεχνικούς όρους.

Μισέλ Ουελμπέκ
Σεροτονίνη
Μτφ. Γιώργος Kαράμπελας, εκδ. Εστία, σελ. 321
Τιμή: 17 ευρώ.
Το βιβλίο αναμένεται στις 3 Μαΐου