Ο εύκολος Μουρακάμι, ο δύσκολος Λανζμάν

Μπορεί να μη συναντηθούν ποτέ στη ζωή τους και να επικοινωνούν μέσω τρίτου στη χειρότερη ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στην καλύτερη περίπτωση. Στις συζητήσεις τους δε, πρωταγωνιστικό ρόλο έχουν διλήμματα του τύπου «μπάνιο ή τουαλέτα;» και ερωτήματα όπως «ποια λέξη είναι η καταλληλότερη για να περιγραφούν τα γεννητικά όργανα;». Η σχέση τους περιγράφεται ως ένας σιωπηλός διάλογος. Δεν είναι άλλοι από τους συγγραφείς και τους μεταφραστές των έργων τους σε άλλες γλώσσες, οι οποίοι καλούνται μέσα από τη συνεργασία τους όχι μόνο να μεταφέρουν τα ίδια νοήματα σε άλλο γλωσσικό κώδικα, αλλά και να γεφυρώσουν χάσματα μεταξύ των πολιτισμών ώστε να μπορούν οι αναγνώστες να προσεγγίσουν το περιεχόμενο του κάθε βιβλίου.

Τα κλειδιά για την αγαστή συνεργασία που θα οδηγήσει στην αναγνώριση του έργου τού εκάστοτε συγγραφέα από ένα κοινό που δεν μπορεί να διαβάσει τα βιβλία του από το πρωτότυπο είναι πολλά και διαφορετικά. Κι ένα από αυτά είναι η φειδώ στην επικοινωνία όπως αποκαλύπτει στη βρετανική εφημερίδα «Γκάρντιαν» ο Τζέι Ρούμπιν, ένας από τους τέσσερις μεταφραστές που συνέβαλε ώστε ο ιάπωνας συγγραφέας Χαρούκι Μουρακάμι να αναδειχθεί σε πρώτου μεγέθους αστέρα και στην αγγλική γλώσσα. «Το χειρότερο που συνέβη ήταν όταν μετέφραζα “Το κουρδιστό πουλί” (εκδ. Ωκεανίδα). Πήγα μαζί του στο Τόκιο και τον τρέλανα καθώς για μία ολόκληρη ημέρα τον βομβάρδιζα διαρκώς με σύντομες ερωτήσεις. Δεν είναι ό,τι πιο ευγενικό μπορείς να κάνεις σε έναν συγγραφέα» εξηγεί.

Το συγκεκριμένο βιβλίο ο Τζέι Ρούμπιν το μετέφρασε σε συνεργασία με τον Φίλιπ Γκάμπριελ καθώς δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει μόνος του τον όγκο τριών τόμων. «Η μεγαλύτερη διαφωνία που είχαμε ήταν αν έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη μπάνιο ή τουαλέτα. Τελικά ο Μουρακάμι έκλινε προς το μπάνιο».

Κι αν ο Μουρακάμι αποδεικνύεται συνεργάσιμος, δεν συνέβαινε το ίδιο με τον γάλλο κινηματογραφιστή και συγγραφέα Κλοντ Λανζμάν, όπως μαρτυρά ο ιδιαιτέρως δραστήριος στον χώρο της μετάφρασης Φρανκ Γουίν. «Το πρόβλημα προέκυψε επειδή ο συγγραφέας πίστευε ότι κατέχει την αγγλική γλώσσα καλύτερα από ό,τι συνέβαινε στην πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να αποδειχθεί ιδιαιτέρως παρεμβατικός κατά τη μετάφραση των απομνημονευμάτων του “The Patagonian Hare”. Πήρε την ιταλική μετάφραση και ξαναέγραψε τη δική μου λέξη προς λέξη. Επέμενε δε να χρησιμοποιήσει τη φράση “λεόντειο συμβόλαιο” στην προσπάθειά του να εκφράσει το γεγονός ότι κάποιος πήρε τη μερίδα του λέοντος» θυμάται ο μεταφραστής. Οι δύο άνδρες δεν συναντήθηκαν ποτέ και, όπως λέει τώρα ο Γουίν, ίσως θα έπρεπε να είχαν βρεθεί, κάτι που θα επέτρεπε πιθανόν να αναπτυχθεί μεταξύ τους μια σχέση εμπιστοσύνης.

ΛΕΪΛΑ ΣΛΙΜΑΝΙ. Μια άλλη ενδιαφέρουσα ιστορία είναι εκείνη ανάμεσα στη μαροκινής καταγωγής γαλλίδα συγγραφέα Λεϊλά Σλιμάνι και στον μεταφραστή των βιβλίων της «Γλυκό τραγούδι» (εκδ. Ψυχογιός) και «Αντέλ» Σαμ Τέιλορ, ζευγάρι που επίσης δεν ήρθε σε διά ζώσης επικοινωνία, αλλά περιορίστηκε στην ανταλλαγή λιγοστών μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. «Δεν θυμάμαι να δέχθηκα παρεμβάσεις σε κάποιο από τα δύο βιβλία. Μου έστειλε μόνο ένα ευχαριστήριο μήνυμα μετά την ολοκλήρωση της μετάφρασης. Είχα μια λίστα με περίπου 15 ερωτήσεις, μου απάντησε και ανταλλάξαμε λίγα e-mail» λέει ο μεταφραστής. Η συγγραφέας από την πλευρά της υποστηρίζει ότι ο Σαμ Τέιλορ «κατάλαβε τους χαρακτήρες, το στυλ, την ατμόσφαιρα που ήθελα να υιοθετήσω, τη μουσική που ήθελα να παράγεται από τις λέξεις μου. Είναι μαγικό όταν αισθάνεσαι ότι κάποιος καταλαβαίνει και σέβεται τη δουλειά σου τόσο πολύ. Οταν διαβάζω το βιβλίο μου στα αγγλικά, πάντα σκέφτομαι: αυτήν ακριβώς τη λέξη θα διάλεγα κι εγώ».

Ενα από τα προβλήματα που αντιμετώπισε ο μεταφραστής ήταν η απόδοση των γεννητικών οργάνων. Στο πρωτότυπο – στη γαλλική γλώσσα – αναφέρονται με την ουδέτερη λέξη «το φύλο». Στα αγγλικά όμως δεν υπάρχει αντίστοιχη ουδέτερη λέξη. Ορισμένοι όροι είναι αυστηρά επιστημονικοί, άλλοι ακούγονται πορνογραφικοί ή αστείοι, οπότε χρησιμοποίησε ανά περίπτωση τη λέξη που θεωρούσε ότι στο συγκεκριμένο πλαίσιο ταίριαζε καλύτερα. Για να μην αλλοιώσει όμως τη γυναικεία οπτική της συγγραφέως με την ανδρική του ματιά, υπογράμμισε όλες τις σχετικές αναφορές και τις έθεσε υπόψη τόσο της Σλιμάνι όσο και των επιμελητών. Και όπως υποστηρίζει, τελικά καμία δεν αλλάχθηκε, ούτε καν αμφισβητήθηκε.

Πώς γίνεται η σωστή επιλογή του σωστού μεταφραστή; «Είναι θέμα εμπιστοσύνης» υποστηρίζει η Ολγκα Τοκάρτσουκ, η οποία κέρδισε το περσινό Διεθνές Μπούκερ. Και μπορεί, επί παραδείγματι, η Τζένιφερ Κροφτ να αποδείχθηκε η πλέον κατάλληλη μεταφράστρια για το βιβλίο της Τοκάρτσουκ «Πτήσεις» που διακρίθηκε, όταν όμως κυκλοφόρησε το «Drive Your Plow Over the Bones of the Dead» η συγγραφέας επέλεξε να εμπιστευτεί την Αντονία Λόιντ Τζόουνς.