«Εχω δει φόνους, έχω χορέψει παραγγελιές»

Επανασύνδεση με την παράδοση, τον λαϊκό πολιτισμό και την ένταξή του στη σύγχρονη τέχνη. Ο Πάνος Χαραλάμπους βλέπει την τέχνη μέσα από τις γραμμές των δίσκων βινυλίου της συλλογής του με λαϊκά και ρεμπέτικα τραγούδια, τη δημώδη ποίηση και τον χορό. Ο ίδιος χορεύει. Κυρίως με μια κίνηση που βγαίνει από μέσα του και το παρουσιάζει ως περφόρμανς του σώματος προκειμένου να πει ό,τι τον απασχολεί για το παρόν. Μάλιστα έχει έφεση στην ιδιόμορφη ορολογία και έναν δικό του τρόπο όταν μιλά. Αγαπημένη του έκφραση, όπως αναδύθηκε πολλές φορές στη συνάντησή μας είναι η «ενεστώσα μοντερνικότητα». Αυτή η στιγμή του παρόντος που δίνει μάχη με τις πανταχόθεν πολιτισμικές δυνάμεις που επιδιώκουν να διαλύσουν την τοπικότητα και τις αυθεντικές της εκφάνσεις.

Βρεθήκαμε δίπλα στο κτίριο της Νομικής Σχολής, σε ένα κρησφύγετο της σοκολάτας και συμφωνήσαμε στη δοκιμή της μείξης των κόκκων του κακάο με μία δόση εσπρέσο. Ο Πάνος Χαραλάμπους δηλώνει ικανοποιημένος από το πηχτό, δυνατό ρόφημα και εξηγεί ότι η αδυναμία του σε αυτό προέρχεται από τη γιαγιά του. Εκείνη χτύπαγε ένα αβγό στη σκόνη του κακάο και έτσι δημιούργησε μία δυναμωτική σχέση με τον εγγονό της. Είναι παραμονές του ταξιδιού του προς τη Βενετία όπου ο καλλιτέχνης εκπροσωπεί μαζί με την Εύα Στεφανή και τον Ζάφο Ξαγοράρη την ελληνική συμμετοχή μας στην Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας που ξεκινά στις 8 Μαΐου. Στην ιδέα του κυριαρχούν ένας βαλσαμωμένος αϊτός, ημίφως και περίπου 20.000 γυάλινα ποτήρια, πάνω στα οποία ο ίδιος θα χορέψει.

«Κατά την παρήχηση του Νίτσε “δε θέλω να σας μιλώ θέλω να τραγουδώ”, είμαι της άποψης “δε θέλω να γράφω, θέλω να χορεύω”. Η πεμπτουσία του αγροτικού ελληνικού χώρου είναι ο χορός. Οχι αυτό το ζορμπαδικό στοιχείο που εκ των υστέρων τα  ρίχνουμε όλα έξω. Είναι στοιχείο γενετικό, της παραγωγής του, της ζωής του. Η δική μου εκδοχή είναι η αναζήτηση ενός ρυθμού και σωματικά και χειρονομιακά και νοητικά. Αυτό που κάνω εγώ είναι ένας λαβυρινθιακός χορός. Κάθε μουσική χορεύεται, κάθε ήχος ερμηνεύεται. Το κάνω χρόνια με τους χορευτικούς γύρους. Στον ειδικό χορό που επέλεξα τώρα στη Βενετία τίτλος μου είναι το “Ενας αϊτός καθόταν”. Είναι ένα επικό στοιχείο και προσθέτω έναν αϊτό βαλσαμωμένο που τον κρατάω πάντα στα έργα μου. Είναι σύντροφος και αυτός. Είναι ένας βαλκανικός αϊτός. Τι σημαίνει αυτό; Αναλαμβάνω να ερμηνεύσω ως αϊτός πάνω σε ένα λαβυρινθώδες χοροστάσι (τα γυάλινα ποτήρια) με υπόκρουση το ψευτοζεϊμπέκικο του Ζαμπέτα “Βαθιά στη θάλασσα θα πέσω”. Απίστευτη στιχουργική του Βασιλειάδη Τσαντά. Ο χορός είναι σβαρνιστός, με συρτά τα πόδια, όχι αλματικός θεαματικός. Μόνο τον κάνω ιπτάμενο, πάνω στα ποτήρια».

Χείμαρρος. Οραματιστής. Αποφασισμένος… «Εχω δει φόνους, έχω χορέψει παραγγελιές. Υπάρχει πάντα ένα επεισόδιο ιδιόρρυθμου στοιχείου  που με καθιστά εμένα μάρτυρα. Ημουν πρώτος χορευτής στη Δώρα Στράτου ώσπου κατάλαβα ότι αυτό ήταν απαξία και μετά αφέθηκα σε αυτοσχεδιασμούς. Ολα αυτά προέκυψαν ως ερώτημα μιας ενεστώσας μοντερνιτέ που να στηρίζεται στο τι σκέφτομαι εγώ ως υποκείμενο για την ελληνική νεωτερικότητα».

Μιλάμε για ρίζες, καταγωγή, τόπους γονέων και προγόνων. Για το τι μας συνδέει και τι μας καθορίζει. Δηλώνει Ακαρνάνας. Και πάντα έτοιμος για τα πάντα. «Κοντινές είναι οι αποστάσεις για όλους μας. Είμαι Ακαρνάνας και στον αναγραμματισμό η λέξη γίνεται κρανίο, παραπέμπει σε αυτό το βραχώδες του τοπίου. Είναι μία περιοχή μεταξύ Ιονίου και Ρούμελης, πάντα ένας διεκπεραιωτικός χώρος. Δίπορτο με λίγα λόγια. Βαλκανικοί λαοί πάνω – κάτω. Από τη μάνα μου λέγομαι Καραμπάς, που σημαίνει μαύρος αρχηγός, μαύρο κεφάλι. Ο πατέρας μου είχε και ένα ακόμη όνομα. Μπέσας. Από ό,τι καταλαβαίνω είμαστε μεικτά γένη κάτι Τσιάμηδες, λιγδιάρηδες, που χόρευαν. Ολους αυτούς, ένα μείγμα βρωμερό, που λέω εγώ, τους γουστάρω. Μου αρέσει να αναζητώ τέτοιες ανθρωπολογικές πληροφορίες. Θα συμπλήρωνα επίσης ότι στη  συμπεριφορά είμαι επικός και ελεγειακός, λόγω του νερού της περιοχής. Οπως λένε και οι Γάλλοι, είμαστε τοπία κατασκευασμένοι κατ’ αναλογία. Γεωγραφικός ντετερμινισμός εκ των υστέρων. Κάποιοι από εμάς τα καλλιεργούν και άλλοι τα ξεχνούν. Υπάρχει σε όλους μας μια γεωλογική μήτρα που έχει και μία εννοιολογική ρήτρα δηλαδή».

Ο Πάνος Χαραλάμπους σπούδασε ζωγραφική στο εργαστήριο του Νίκου Κεσσανλή στη Σχολή Καλών Τεχνών. Από τότε δέθηκε με τον δάσκαλό του και φαίνεται ότι σήμερα με την πρυτανική του ιδιότητα συνεχίζει το δικό του όραμα, προσπαθώντας να το κάνει πράξη. Ανανεωτικός στο πνεύμα, ο Πάνος Χαραλάμπους επιδιώκει να εμπλουτίσει  το πρόγραμμα σπουδών της Σχολής αλλά και να τονίσει διαφορετικά τους πολιτιστικούς άξονες της Πειραιώς.

«Το 1988-89, όταν ο Νίκος Κεσσανλής ήταν πρύτανης της Σχολής Καλών Τεχνών, έψαχνε πού θα βρισκόταν αυτή η σχολή μέσα στην Αθήνα. Εψαχνε τις παρυφές, τα εργοστάσια και το 1992 το κτίριο της  Αγγλοελληνικής Εριουργίας αγοράστηκε από την Εμπορική Τράπεζα, όταν υπουργός Πολιτισμού ήταν ο Γιώργος Σουφλιάς. Η αγορά κρίθηκε τότε επιβεβλημένη: ένα ακίνητο μεγάλης εκτάσεως με σχετικά μικρή δαπάνη για τα τότε δεδομένα». Ο  Πάνος Χαραλάμπους εξηγεί ότι ανάμεσα στην ΑΣΚΤ και το Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος βρίσκεται το κτίριο της Πειραιώς 260. Πρόκειται για το πρώην εργοστάσιο επίπλων Τσαούσογλου – τυπικό δείγμα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής της δεκαετίας του 1970 – το οποίο περιήλθε στην κυριότητα της Εθνικής Τράπεζας, που με τη σειρά της παραχώρησε τη χρήση ενός μέρους των χώρων στο Φεστιβάλ Αθηνών.

«Η ιδέα του Κεσσανλή ήταν η εξής: έλεγε ότι το εργοστάσιο του Τσαούσογλου, μαζί με τον τωρινό χώρο της ΑΣΚΤ και αυτό που είναι τώρα το Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πολιτιστικό campus επί της Πειραιώς και να διασυνδέσει τις δύο άγονες πολιτιστικές περιοχές, κυρίως τον Πειραιά. Και όχι αυτή η αστειότητα του Θεάτρου του Φεστιβάλ.

Λοιπόν, μόνο εν μέρει έχει επιτευχθεί το όραμα του Κεσσανλή. Είναι το πιο δόκιμο αρχιτεκτονικό πρότζεκτ της Μεταπολίτευσης. Δηλαδή η  αλλαγή χρήσεων ενός κτιρίου χωρίς να χαθεί το ερείπιο, που παραμένει ζωντανό κυρίως χάρη στις ενέργειες. Οπως το ζούμε στην ΑΣΚΤ. Είμαστε μέσα στα ερείπια, όπου υπάρχουν φυσικά προβλήματα κτιριακά, αλλά ταυτόχρονα είμαστε μια σχολή τέχνης με ανακαινιστική διάθεση. Δεν θα λείψει ποτέ αυτή η διαμάχη. Η μεγάλη ιδέα του Κεσσανλή ήταν για μια  Ακαδημία όλων των Τεχνών όπου οι καλές τέχνες, με τα εικαστικά ως τον πιο δημοκρατικό χώρο, θα υποδεχόταν τους “αποτυχημένους” των άλλων τεχνών για να ενοποιηθούν και να αναδειχθούν κ.λπ. Οι αποτυχημένοι είναι ένα θεωρητικό πρόσχημα που το έλεγαν οι εκπρόσωποι του κινήματος Fluxus τη δεκαετία του ’60, ότι τα εικαστικά είναι ο χώρος για όλους τους αποτυχημένους. Το εννοούσαν με δημιουργικό τρόπο. Δηλαδή οι πειθαρχίες της μίας τέχνης θα έχουν αλλοιωθεί από τις μεθόδους της άλλης. Οπως και η ποίηση δεν θεωρείται φιλολογικό είδος, αλλά μία υπερβαίνουσα περιοχή όπου όλοι είμαστε ποιητές. Τώρα είναι μια συγκυρία που θέλει την εξυπνάδα ενός πολιτικού ηγέτη. Γιατί όλοι το αγγίζουν αλλά κανείς δεν το έχει καταφέρει. Είναι εντοπισμένο ότι τα κτίρια της Πειραιώς στο 256, 254 και το 260 μπορούν να ενοποιηθούν. Αυτή τη στιγμή μόνο συζητάω με δίκτυα της πόλης και με πολιτικούς από όλες τις παρατάξεις να συνενωθούν αυτές οι διαθέσεις σε Αθήνα και Πειραιά για την ανάπτυξη – το λέω τυπικά – ενός χώρου, campus πολιτισμού. Η συζήτηση είναι ανοιχτή για το πού θα βρεθούν οι σπουδές για τον χορό, το σινεμά που δεν έχουμε, τη μουσική».

Θα αντιμετωπίσεις όμως τη «νύχτα». «Μα θα υπάρχει μία διευρυμένη αντίληψη, δεν θα διώξεις τα ονόματα που κατοικούν στα μαγαζιά της νύχτας και τα είδωλα της ποπ κουλτούρας. Εχουν και αυτοί το μερίδιό τους επί της Πειραιώς, δεν το συζητώ. Δεν θα πω ότι το καλύτερο λαϊκό είναι το σκυλάδικο, αυτό είναι ακραίο. Αλλά έχουν μοίρα και τύχη πολιτισμού και μάλιστα όταν θα βρεθούν δίπλα δίπλα με άλλα είδη τέχνης, όχι αυτόνομοι. Γιατί η Πειραιώς να μην παίξει τον άλλο δρόμο, της άλλης όχθης; Αν και βέβαια δεν μπορούμε να υπονοήσουμε ότι υπάρχει αυτή η ταξικότητα των δρόμων. Μπορεί να υπάρχει ένας εναλλακτικός χαρακτήρας προς τα όρια του Πειραιά και των περιοχών της Περιφέρειας Αττικής που υπάρχει το λιμάνι, να ανοίξει και η κοίτη του Ιλισού.

Το πρόβλημα ενός κέντρου όπως το συζητάμε είναι εφικτό, γιατί  υπάρχει η ΑΣΚΤ ως άγκυρα. Το πρόβλημα είναι ότι κανείς πολιτικός δεν υιοθετεί μια ιδέα που δεν είναι δικιά του. Δυσκολεύονται όλοι τους να συλλάβουν τον πολιτικό συμβολισμό. Εχουν οράματα, αλλά δεν είναι εύκολο να τα περάσουν στο επίπεδο του συμβολικού. Δεν είναι απλά μια εξυπνάδα, πρέπει να το “γυρίσεις το δίφραγκο”. Είναι ζήτημα πολύτροπης σκέψης, Μήτιδος όπως λέει και ο Ομηρος».