Απολογισμός τώρα!

Ανόμοιο, ενίοτε άνισο, μνημειώδες αλλά συγχρόνως αυτοκαταστροφικό, το έργο του Φράνσις Φορντ Κόπολα, ο οποίος έκλεισε χθες τα 80 του, κατέχει μια μοναδική θέση στον αμερικανικό κινηματογράφο. Ο Κόπολα ανήκει στους ελάχιστους εκείνους αμερικανούς δημιουργούς  που προσπάθησαν να συνδυάσουν τα ασυμβίβαστα: την τέχνη με το εμπορικό θέαμα, τη διανόηση με τις μπίζνες μιας τεράστιας βιομηχανίας. Η χημεία δεν στέφθηκε με επιτυχία σε όλες τις ταινίες του, όμως καμία τους δεν μπορεί να περάσει αδιάφορη, ενώ κάποιες, όπως ο «Νονός» (η καλύτερη ταινία για το οργανωμένο έγκλημα που έχει γυριστεί ποτέ), η «Συνομιλία» και η «Αποκάλυψη τώρα!» (η καλύτερη ταινία για την παράνοια του πολέμου στο Βιετνάμ), όχι απλώς δεν έχουν γεράσει καθόλου, αλλά εξακολουθούν να βλέπονται σαν να είναι γυρισμένες στις μέρες μας.
Ο βραβευμένος με πέντε Οσκαρ (ως σκηνοθέτης, σεναριογράφος αλλά και παραγωγός) ξεκίνησε από τα πολύ χαμηλά στρώματα της βιομηχανίας που εξακολουθεί σήμερα να υπηρετεί, αν κρίνει κανείς από την ανακοίνωση για τη δημιουργία της «Megalopolis» που θα είναι το αμέσως επόμενο κινηματογραφικό σχέδιό του. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, μετά τις σπουδές του στο UCLA, μπήκε υπό την προστασία του βασιλιά των b movies Ρότζερ Κόρμαν, ενός κινηματογραφιστή που συνέβαλε τα μέγιστα στην ανάπτυξη του ανεξάρτητου αμερικανικού κινηματογράφου. Ο Κόπολα ανήκει στη γενιά των αμερικανών σκηνοθετών που ξεκίνησαν στη δεκαετία του 1960 αλλά κινηματογραφικά ανδρώθηκαν στη διάρκεια της αμέσως επόμενης (είχε ήδη γυρίσει τέσσερις ταινίες ως σκηνοθέτης πριν από τον «Νονό»). Ολοι αυτοί οι σκηνοθέτες προέρχονταν από κινηματογραφικές σχολές που είχαν μελετήσει με όρεξη τον παγκόσμιο κινηματογράφο και την Ιστορία του και ήταν έτοιμοι να μοιραστούν τον ενθουσιασμό και τα οράματά τους μέσα από τις δικές τους προσωπικές, διαδρομές.
Ανεξάρτητα από το αν κάποιοι από αυτούς έκαναν παρέα μεταξύ τους, το  «γκρουπ» όλων αυτών των νεαρών αποφοίτων κινηματογραφικών σχολών που εμφανίστηκε σαν μια ενιαία κολεκτίβα στα seventies, βαφτίστηκε Movie Brats (ας πούμε Σκανδαλιάρηδες του Κινηματογράφου). Ανάμεσα στα μέλη αυτής της άτυπης κολεκτίβας ήταν φυσικά ο πληθωρικός Φράνσις Κόπολα (τον οποίο εύκολα μπορεί κανείς να φανταστεί ως άτυπο «αρχηγό»), ο Μάρτιν Σκορσέζε, ο Τζορτζ Λούκας, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ, ο Μπράιαν ντε Πάλμα και ο Τζον Μίλιους. Κάποιοι από τους παραπάνω γεύθηκαν σχετικά νωρίς στην καριέρα τους ταινίες τεράστιας εμπορικής επιτυχίας και γενικής αποδοχής. Ο Σκορσέζε γύρισε τον «Ταξιτζή», ο Σπίλμπεργκ τα «Σαγόνια του καρχαρία» και ο Κόπολα τον «Νονό». Ομως το κοινό στοιχείο που χαρακτήριζε αυτή τη νέα γενιά ήταν ένα αίσθημα υποχρέωσης προς τον αμερικανικό κινηματογράφο, με αποτέλεσμα το δικό τους σινεμά να είναι (παρά τις σποραδικές αποκλίσεις του) βαθιά ριζωμένο στις παραδόσεις και τα είδη του αμερικανικού κινηματογράφου.

ΕΠΙΤΥΧΙΑ ΚΙ ΑΠΟΤΥΧΙΑ. Οταν το 2009 ο Κόπολα γύρισε το «Τέτρο» για την προώθηση του οποίου ήρθε στην Ελλάδα, είχα την ευκαιρία να τον συναντήσω για μια συνέντευξη στην οποία μου είπε ότι αυτού του είδους τις ταινίες ήθελε ανέκαθεν να κάνει, σε ό,τι αφορά την ίδια την κατασκευή τους, τη διαχείριση του μέσου, το filmmaking. Η επιτυχία του «Νονού» ωστόσο όρισε μια διαφορετική πορεία στην καριέρα του, κατά τη διάρκεια της οποίας αν και ποτέ δεν σταμάτησε να πειραματίζεται – ή ακριβώς γι’ αυτό – ο Κόπολα γεύτηκε την αποτυχία όσο και την επιτυχία. Η εισπρακτική πανωλεθρία του μιούζικαλ «Μια μέρα ένας έρωτας», που ακολούθησε την «Αποκάλυψη τώρα!», ενός «παραμυθιού της Ντίσνεϊ για μεγάλους» όπως ο ίδιος χαρακτήρισε την ταινία, είχε ως συνέπεια το φαλίρισμα των στούντιο Zoetrope και την επιστροφή του σε μικρές, πολύ προσωπικές ταινίες, που θύμιζαν σχεδόν home movies μπροστά σ’ αυτές που είχαν προηγηθεί στη δεκαετία του 1970.
Θα περνούσαν αρκετά χρόνια μέχρι να επανέλθει στη μεγάλη παραγωγή με το τρίτο μέρος του «Νονού» και τον «Δράκουλα» και ίσως τελικά ποτέ να μη βρήκε ξανά την χαμένη του αίγλη. Ομως το ότι παραμένει στις επάλξεις και δημιουργεί είναι τουλάχιστον χαρμόσυνο και σίγουρα, ανεξαρτήτως αποτελέσματος, κάθε νέα του προσπάθεια αποτελεί μεγάλο γεγονός.