Ο πόλεμος της τέχνης

Ηταν ο πόλεμος που διαμόρφωσε τη συλλογική συνείδηση των ΗΠΑ την τελευταία 50ετία, επηρέασε το πολιτικό και εκπαιδευτικό σύστημά τους, επέβαλε το πέρασμα στην εποχή των κινηματογραφικών αντι-ηρώων. Η σύγχρονη τέχνη θα επανερχόταν στο μετατραυματικό στρες του Βιετνάμ ώς τις μέρες μας, όπως αποδεικνύει ο τόμος «American art and the Vietnam war, 1965 – 1975», που κυκλοφορεί από το Αμερικανικό Μουσείο Τέχνης Smithsonian, σε συνεργασία με το Princeton University Press.

Με χρονικό σημείο εκκίνησης την αποστολή των πρώτων αμερικανών στρατιωτών στο Ντα Ναγκ (8 Μαρτίου 1965) οι συντελεστές του τόμου, που αποτελεί τον κατάλογο της ομότιτλης έκθεσης στο Smithsonian American Art Museum (ώς τον ερχόμενο Αύγουστο) εστιάζουν σε 58 καλλιτέχνες ή κολεκτίβες, που αποτυπώνουν τον πλουραλισμό της έκφρασης έως το 1975. Από την πρώιμη περφόρμανς της Γιόκο Ονο («Cut piece» στο Κάρνεγκι Χολ), στην οποία ζητούσε από τους θεατές να κόψουν με ψαλίδι τον στηθόδεσμό της, ώς τους πολύχρωμους πίνακες του Πίτερ Σολ και τις γυμνές χορεύτριες της Γιαγιόι Κουσάμα στη Γουόλ Στριτ, η πολιτική τέχνη ανακάλυπτε συνεχώς τις αναγκαίες τεχνοτροπίες. «Η ηθική σημασία του πολέμου ενέπνευσε μεμονωμένους καλλιτέχνες και δημιούργησε κινήματα αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι Αμερικανοί αναφέρονταν στην τέχνη, τη δημιουργούσαν και την αντιλαμβάνονταν» σημειώνει στην εισαγωγή η εκ των επιμελητριών Melissa Ho (που συνεπικουρείται από τους Thomas Crow, Erica Levin, Katherine Markoski, Mignon Nixon, Martha Rosler). Αν στην αρχή ο μινιμαλισμός και η ποπ αρτ παρέμειναν περιθωριοποιημένες μορφές, στα επόμενα χρόνια η διάχυσή τους ήταν ένα σημείο των καιρών, μαζί με την άνθηση της τέχνης του σώματος, του φεμινιστικού ακτιβισμού και της εννοιολογικής τέχνης. Ειδικά για τον δεύτερο η Mignon Nixon επισημαίνει ότι γέννησε έναν παράλληλο «πόλεμο» εντός των ΗΠΑ: «Το 1969 το αντιπολεμικό κίνημα περνούσε τη δική του «κρίση των φύλων»… Περιθωριοποιημένες σαν «βοηθητικές ή και χειρότερα» οι ακτιβίστριες του φεμινισμού απέρριπταν ολοένα και περισσότερο την ανδρική κυριαρχία. Η αντίστασή τους στην εξουσία των ομότεχνών τους, αλλά και στην υπόνοια ότι το αντιπολεμικό κίνημα ήταν μια προέκταση της αντρικής υπόθεσης του πολέμου, έφερε στην επιφάνεια τις κρυφές τάσεις μισογυνισμού μέσα στο ίδιο το κίνημα».

ΗΘΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ. Τα έργα που συγκεντρώνονται στον τόμο, όπως και κάθε παρόμοια προσπάθεια, δεν προσφέρουν μια «συλλογική μνήμη» για τον πόλεμο, επισημαίνουν οι συντελεστές. Διερευνούν, αντιθέτως, τα ηθικά διλήμματα της εποχής, προκαλούν τον συμβατικό τρόπο έκφραση ς (άρα ανοίγουν καινούργια πεδία), ανήκουν σε μια τέχνη που αυτοπροβάλλεται ως πολιτικό δικαίωμα και υποχρέωση, αντανακλούν την ευρύτερη κουλτούρα. «Ενα έργο τέχνης μπορεί να γίνει το μικρό εκείνο βήμα που χρειαζόμαστε για να ταρακουνήσει την καθιερωμένη αντίληψή μας και με τον τρόπο αυτό να σπρώξει τη συνείδησή μας μπροστά», καταλήγει η Melissa Ho. «Οπως παρατήρησε ο Allan Kaprow, «μία εικόνα δεν άλλαξε ποτέ την τιμή των αυγών. Μπορεί όμως να αλλάξει τα όνειρά μας. Και οι εικόνες με τον καιρό μπορούν να αποτυπώσουν τις αξίες μας». Οταν οι καλλιτέχνες δημιουργούσαν τα έργα που δείχνουμε στην έκθεση, το αποτέλεσμα του πολέμου στο Βιετνάμ δεν ήταν γνωστό – όπως σήμερα είναι ανοιχτό σε αλλαγές το μέλλον του έθνους μας. Εμείς οι πολίτες οφείλουμε να αποφασίσουμε τι είναι αποδεκτό, τι έχει ηθική αξία, τι είναι δίκαιο. Η τέχνη είναι μέρος αυτής της διαδικασίας και μας βοηθάει να κατανοήσουμε αυτό που έρχεται».