Μια άγνωστη, γνωστή μας ιστορία

Η φωτογραφία έχει καταφέρει, έστω και για λίγο, μιας και έχει αρχίσει να ξεφτίζει και η ίδια, να ξεγελάσει τον χρόνο. Τα πρόσωπα που απαθανατίζει έχουν χαθεί εδώ και χρόνια, αλλά εκείνη επιμένει να κρατά ζωντανή εκείνη τη στιγμή. Η οικογένεια του εβραίου δασκάλου Μερκάδο Κόβο, συγκεντρωμένη μπροστά στον φακό, στις αρχές του 20ού αιώνα, με σοβαρό ύφος, βρίσκεται αντιμέτωπη με αυτό το περίεργο μηχάνημα, το οποίο τα βάζει προκλητικά με τη φθορά που σβήνει επιμελώς τα πρόσωπα με αργό αλλά σταθερό ρυθμό. Στο κέντρο της φωτογραφίας ο ίδιος ο Μερκάδο, στ’ αριστερά και στα δεξιά τα αδέρφια του με τις συζύγους τους, και καθισμένοι, οι γονείς του.

Αυτό που δεν έχει καταφέρει όμως η φωτογραφία είναι να αφηγηθεί την ιστορία πίσω από τα πρόσωπα. Πίσω από τα βλέμματα κρύβεται, σαν σε σκιά, η ζωή του καθενός. Αν δεν αναζητήσεις τις λεπτομέρειες δεν θα μάθεις πως ο Μερκάδο Κόβο λόγω της πολυμάθειάς του προσλήφθηκε ως εκπαιδευτικός στην πόλη των Σερρών, ενώ αργότερα έγινε και διευθυντής του σχολείου. Δεν θα μάθεις πως συνέθεσε βιβλικά δράματα και τα παρουσίασε με ομάδες ερασιτεχνών. Οτι το 1908 εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη και διορίστηκε καθηγητής γαλλικών και εβραϊκής ιστορίας στο ιδιωτικό Γυμνάσιο Αλτσέχ, καθώς και στο δημοτικό Πίντο. Πως έλαβε μέρος στην πνευματική ζωή των σιωνιστικών κύκλων και τα άρθρα του διαβάζονταν από τη νεολαία που τον λάτρευε. Πως έπαιζε μουσική, αλλά τη γνώση αυτή τη χρησιμοποιούσε για δική του ευχαρίστηση και για τους φίλους του στις γιορτές, όπου συμμετείχε και συνόδευε με το βιολί του και με την ωραία φωνή του, τραγουδώντας δικές του συνθέσεις ή εθνικά θέματα και προκαλώντας τον ενθουσιασμό.

Οταν η ελληνική κυβέρνηση άνοιξε πανεπιστήμιο στη Θεσσαλονίκη, στο οποίο εγγράφηκε ένας μεγάλος αριθμός εβραίων νέων, η στοά Μπενέ Μπερίθ, με σκοπό να εμποδίσει την απομάκρυνση αυτών των φοιτητών από τις αξίες του ιουδαϊσμού και να διατηρήσει την εβραϊκή φλόγα στις καρδιές τους, οργάνωσε τμήμα εβραϊκής ιστορίας. Το τμήμα αυτό το εμπιστεύτηκε στον Μερκάδο Κόβο, που ήξερε με τη θέρμη του λόγου του και τη βαθιά γνώση της ιστορίας παράλληλα με την ευρωπαϊκή του κουλτούρα, να τραβά το ενδιαφέρον και να παθιάζει τους μαθητές του. Ολα αυτά στη φωτογραφία, που απεικονίζει έναν άντρα καθώς κοιτάζει με αυστηρότητα τον φακό, δεν θα τα δεις. Πίσω από αυτό το βλέμμα κρύβεται η ιστορία ενός ανθρώπου ανήσυχου, ενός παθιασμένου δασκάλου, ενός σπουδαίου καλλιτέχνη. Ενός ανθρώπου που έζησε σε μια κρίσιμη περίοδο της ιστορίας, που προσπάθησε να κρατήσει τη θρησκευτική του ταυτότητα, ενώ ο κόσμος γύρω του κατέρρεε, με τον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο να έχει διαδεχθεί τους Βαλκανικούς Πολέμους, τους εκτοπισμούς, τη βία, τη σκληρή πραγματικότητα που δεν άφηνε περιθώρια να πιστέψεις πια στο όνειρο, αφήνοντας πίσω νεκρούς και χαλάσματα.

Εκείνη η φωτογραφία, λίγο πριν συμβούν όλα αυτά, ίσως είναι η τελευταία μαρτυρία μιας εποχής που χάθηκε για πάντα. Μιας εποχής όπου οι οικογένειες, ενωμένες, είχαν την πολυτέλεια να φωτογραφίζονται μαζί. Κατόπιν όλα συνέβησαν πολύ γρήγορα. Η πραγματικότητα είχε ήδη εισβάλει με τον δικό της σαρωτικό τρόπο στις ζωές τους. Και να που τώρα, πάνω από εκατό χρόνια αργότερα, βρισκόμαστε εμείς εδώ, ως παρατηρητές, γνωρίζοντας τα γεγονότα εκείνα που δεν θα μπορούσαν να γνωρίζουν εκείνοι. Ο Κόβο δεν γνώριζε τότε την άνοδο του Ναζισμού, δεν ήξερε πως θα τον πρόδιδαν οι ίδιοι του οι φίλοι, πως η αγαπημένη του σύζυγος και η μοναχοκόρη του θα εκτοπίζονταν από τους Ναζί και θα εξοντώνονταν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αυτός ο άνθρωπος που είχε αφιερώσει τη ζωή του στον αλτρουισμό, στη μάθηση, στις τέχνες, βρέθηκε να στέκεται μόνος μέσα στα ερείπια του ίδιου του πολιτισμού που είχε υπηρετήσει με πάθος.

Ποια ελπίδα θα ήταν ικανή να σταθεί εμπόδιο σε αυτή τη σαρωτική δύναμη που εκμηδένιζε κάθε αξία; Δεν είμαστε ικανοί, όσο και να το θέλουμε να ορίσουμε τις ζωές μας. Εκτεθειμένοι, σαν σχοινοβάτες σε λεπτό σχοινί, προσπαθούμε να ισορροπήσουμε, με τον φόβο της πτώσης. Με τρομάζει πόσο εύκολα μπορείς να πέσεις, πόσο εύκολα να χάσεις τα πάντα. Δεν μπορούμε να επέμβουμε στα γεγονότα. Χτυπάνε μεσάνυχτα την πόρτα της υποτιθέμενης ασφαλούς μας ζωής και μας αναγκάζουν να αντικρίσουμε κατάματα την ανατροπή.  Ποιοι είμαστε όμως εμείς που υπερηφανευόμαστε για δύναμη; Η ζωή μας είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια να συμφιλιωθούμε με το άγνωστο της επόμενης στιγμής.