Περνώντας τα όρια…

Γεννημένος το 1935 στο Βέλγιο, ο Marcel Detienne πέρασε στην άλλη όχθη του Αχέροντα στις 21 Μαρτίου 2019. Ο εμβριθής διανοούμενος που χάραξε νέους δρόμους για την κατανόηση του αρχαίου ελληνικού κόσμου σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Λιέγης επικεντρώνοντας αρχικά τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα στα έργα του Ησιόδου και των Πυθαγορείων (1). Υστερα από μια σύντομη παραμονή στη Βελγική Ακαδημία της Ρώμης, ήλθε στις αρχές της δεκαετίας του ’60 στο Παρίσι, όπου και παρακολούθησε τα σεμινάρια του L. Gernet. Η γνωριμία του με τον J. – Ρ. Vernant στο περιβάλλον αυτό οδήγησε σε μια, για πολλά χρόνια, κοινή και καρποφόρα πνευματική πορεία, αντιπροσωπευτικό δείγμα της οποίας είναι το κλασικό πλέον βιβλίο τους για τις πανουργίες της νόησης, της Μήτιδας, που αποτυπώνονται σε έργα θεών και ανθρώπων (2).

Η ακαδημαϊκή του πορεία στην École Pratique des Hautes Études, στο Κέντρο Συγκριτικών Ερευνών στις Αρχαίες Κοινωνίες (μετέπειτα Centre Louis Gernet, σημερινό AnHiMA) και στο CNRS συνοδεύτηκε από μια εντυπωσιακή συγγραφική ενασχόληση με άξονα το πεδίο της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, των πολιτικών θεσμών, των λατρευτικών πρακτικών και των τρόπων σκέψης των αρχαίων Ελλήνων. Η ανθρωπολογική του οπτική, απαλλαγμένη από αγκυλώσεις του παρελθόντος, είναι εμφανής ήδη στη μελέτη του για την κεντρική θέση της αλήθειας και του ψεύδους στην αρχαϊκή σκέψη (3) έτσι όπως διατυπώθηκε από τους ποιητές, τους μάντεις και τους αοιδούς (4). Ακολουθώντας μια συγκριτική μέθοδο διαφορετική από εκείνη του 19ου αιώνα και τροποποιώντας τη δομική ανάλυση του Cl. Lévi – Strauss, ο Μarcel Detienne στρέφεται προς τα «συμφραζόμενα», τα στοιχεία δηλαδή εκείνα που ορίζουν σε μια δεδομένη κοινωνία τον σημαντικό ορίζοντα της μυθολογίας. Σε θεωρητικό, επίσης, πλαίσιο επισημαίνει τη διάκριση ανάμεσα σε δύο βασικές σημασίες του όρου μυθολογία: (α) αφηγήσεις που έχουν ως περιεχόμενο τους μύθους και (β) έρευνες, με αντικείμενο τις μυθικές διηγήσεις (5). Διεισδύοντας, με χειρουργική ακρίβεια και λεπτό χιούμορ, στις αρχαιοελληνικές αντιλήψεις μέσα από λατρευτικές και πρακτικές και μυθικές παραδόσεις, μελετά τις μορφές του Διονύσου, του Απόλλωνα και του Ορφέα, την «καθημερινότητα» της ζωής των θεών του Ολύμπου, τις διατροφικές αντιλήψεις (6).

Με τη «γενιά Βερνάν»

Σε αυτό το γόνιμο επιστημονικά περιβάλλον είχαμε την τύχη να βρεθούμε, σε διαφορετικές δεκαετίες η καθεμιά μας, και να επωφεληθούμε από τη μέθοδο και την ουμανιστική παιδεία των «τεσσάρων σωματοφυλάκων» της γαλλικής ανθρωπολογικής σχολής, γνωστής ως «γενιάς Βερνάν» (7). Οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις των ίδιων και ο γόνιμος μακρόχρονος διάλογος που πυροδότησαν στον επιστημονικό κόσμο – χαρακτηριστικό είναι το έργο της Στέλλας Γεωργούδη (8) – αποτέλεσαν θεμέλιο λίθο για τη συγκρότηση της ακαδημαϊκής διδασκαλίας της μυθολογίας, της θρησκείας και της ανθρωπολογίας της αρχαίας Ελλάδας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Το συνέδριο «Ξαναδιαβάζοντας τον Lévi – Strauss» οργανώθηκε από το Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (20-21/4/2010) ως πανηγυρική επισφράγιση αυτής της πνευματικής οφειλής∙ δυστυχώς, η ηφαιστειακή τέφρα από την έκρηξη στην Ισλανδία ματαίωσε την προγραμματισμένη ομιλία, όπου ο Detienne, έχοντας πάρει κριτική απόσταση από ρηξικέλευθα έργα του, όπως «Οι κήποι του Αδωνη», θα ανέλυε τη σχέση του έργου του με τη δομική ανάλυση καθώς και την αναγκαιότητα της συγκριτικής προσέγγισης (9). Το 2015 ο σημαντικός αυτός στοχαστής δεν ήταν πλέον σε θέση, για λόγους υγείας, να ανταποκριθεί στη νέα μας πρόσκληση με την ευκαιρία της οργάνωσης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων του συνεδρίου «Le monde végétal»… (CIERGA).

Aπό το 1992, αποτελώντας μέλος του Johns Hopkins University, o Marcel Detienne «πέρασε τα όρια», για να χρησιμοποιήσουμε μια αγαπημένη φράση του J. – P. Vernant, όχι μόνο γεωγραφικά: πήρε αποστάσεις από τις μονοδιάστατες ιστοριογραφικές απόψεις και εθνοκεντρικές θεωρήσεις, στρεφόμενος ουσιαστικότερα προς μια διαπολιτισμική θεώρηση και συγκρίνοντας, με χαρακτηριστικό νεύρο και τόλμη, «τα μη συγκρίσιμα» (10). H απάντησή του στο ερώτημα κατά πόσο η σύγκριση ανόμοιων πολιτισμών είναι αναγκαία ή θεμιτή συνοψίζεται ως εξής: η σύγκριση των ανόμοιων οδηγεί στην κατανόηση όχι μόνο του άλλου αλλά και του εαυτού μας, αφού «όλοι είμαστε οι άλλοι των άλλων». Η διάλεξή του, το 2007, στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, με τίτλο «Η αυτοχθονία και οι μεταμορφώσεις της», κατέστησε φανερούς τους ποικίλους μηχανισμούς της δημιουργίας συλλογικών ταυτοτήτων (11) αποδεικνύοντας περίτρανα ότι η αρχαία ελληνική σκέψη μπορεί να υπηρετήσει τις αγωνίες του καιρού μας (12).

1. Homère, Hésiode et Pythagore. Poésie et philosophie dans le pythagorisme ancien, 1962, και De la pensée religieuse à la pensée philosophique. La notion de Daïmôn dans le pythagorisme ancien, 1963.

2. Les ruses de l’ intelligence. La metis des Grecs, 1989 (Μήτις: Η πολύτροπη νόηση στην αρχαία Ελλάδα, 1993) και La cuisine du sacrifice en pays grec, 1979 (Θυσία και μαγειρική στην αρχαία Ελλάδα, 2007).

3. Les maîtres de vérité dans la Grèce archaïque, 1967 [Οι κύριοι της αλήθειας στην αρχαϊκή Ελλάδα, 2001 (2002)]. Βλ. και Les savoirs de l’ écriture en Grèce ancienne, 1988.

4. Συνέντευξη στην Ελενα Πατρικίου, Ο Πολίτης, 101, 2002, 35-43.

5. L’ invention de la mythologie, 1981 (Η γένεση της μυθολογίας, 2006) και Transcrire les mythologies, 1994.

6. Les jardins d’ Adonis, 1972 (1989) (Οι κήποι του Αδωνη, 2006), Dionysos à ciel ouvert, 1986 (O Διόνυσος κάτω από τ’ αστέρια, 1993), La vie quotidienne des dieux grecs, 1989 (Η καθημερινή  ζωή των θεών στην αρχαία Ελλάδα, 1993, μαζί με την Giulia Sissa), L’ Écriture d’ Orphée (1989), La Déesse parole. Quatre figures de la langue des dieux (επιμ. μαζί με τον G. Hamonic, 1994), Dionysos mis à mort, 1996, Apollon le couteau à la main (1998), Les Dieux d’ Orphée, 2007.

7. Συνοπτική παρουσίαση από την Αριάδνη Γκάρτζιου – Τάττη, Eπιστροφή στην αρχαία Ελλάδα, Ιστωρ, 13 (2002), 125-173.

8. Η οποία αναγορεύθηκε επίτιμη διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (2017).

9. Συνέντευξη στην Αθανασία Ζωγράφου, Καθημερινή, 18-4-2010.

10. Comparer l’ incomparable (Συγκρίνοντας τα μη συγκρίσιμα).

11. Comment être autochtone?, 2003 (Ποιοι είναι αυτόχθονες;, 2005) και L’ identité nationale, une énigme, 2010.

12. Qui veut prendre la parole? (2003), Les Grecs et nous, 2005 (Οι αρχαίοι Ελληνες και εμείς, 2007).