Λήθη εναντίον ιστορικής μνήμης

Στο σημαντικό αυτό βιβλίο του Πορτογάλου Ζοζέ Εντουάρντο Αγκουαλούζα (γεννημένου στο Χουάμπο της Ανγκόλας το 1960) η ηρωίδα, ονόματι Λούντο, κουβαλάει το τραύμα της συρρίκνωσης της Πορτογαλίας από μεγάλη αυτοκρατορική δύναμη των πέντε ηπείρων σε απλή ευρωπαϊκή χώρα. Η Λούντο λοιπόν πεθαίνει το 2010 σε μια κλινική της Λουάντα, πρωτεύουσας της Ανγκόλας, στα ογδόντα τόσα της χρόνια. Είχε γεννηθεί σε μια επαρχιακή πόλη της Πορτογαλίας και υπήρξε μάλλον δειλό παιδί, που κάποιο εφηβικό τραύμα – αποκαλυπτόμενο μόνο προς το τέλος της αφήγησης – το μετέτρεψε σε εσώκλειστο. Μετά τον θάνατο των γονιών, την παίρνει υπό την προστασία της η αδελφή της, η οποία κάποτε παντρεύεται έναν χήρο μεταλλειολόγο μηχανικό, γηγενή της Ανγκόλας. Θα μετοικήσουν εκεί υπό καλές συνθήκες. Σύντομα ωστόσο θα βρεθούν στο επίκεντρο των επαναστατικών εξελίξεων της δεκαετίας του 1970 που σάρωσαν τις αφρικανικές κτήσεις της Πορτογαλίας. Η βία κυριαρχεί, γεωπολιτικά και εθνοτικά παιχνίδια απολήγουν σε τριχοτόμηση των εδαφών της χώρας, κουβανικά, νοτιοαφρικανικά και κονγκολέζικα στρατεύματα μπαίνουν στο θέατρο των εξελίξεων, ώσπου θριαμβεύει το μαρξιστικής κοπής κόμμα του Αγκουστίνιο Νέτο, με τη στήριξη του Ανατολικού Μπλοκ.

Και ενώ εν ονόματι της ισότητας και της δικαιοσύνης ο τρόμος εγκαθίσταται νομοτελειακά στην Ανγκόλα και οι φυλακές γεμίζουν ασφυκτικά, η κοινή ληστεία κυριαρχεί και τα βασανιστήρια παίρνουν εφιαλτικές διαστάσεις, εκατοντάδες χιλιάδες λευκοί (και όχι μόνο) έποικοι θα εγκαταλείψουν τη χώρα με όσα υπάρχοντα, χρήματα ή διαμαντικά μπορούν να φυγαδεύσουν. Καθώς η οικονομία καταρρέει υπό το βάρος των εθνικοποιήσεων, της υποστελέχωσης και των ένοπλων συγκρούσεων, απάγονται η αδελφή και ο γαμπρός της Λούντο. Η ίδια, εκβιαζόμενη και υπό την απειλή ενόπλων που διεκδικούν κάποια υποτιθέμενα διαμάντια της οικογένειας, θα κλειστεί στο πολυτελές διαμέρισμά της, χτίζοντας μάλιστα έναν τοίχο στον διάδρομο της πολυκατοικίας, αφού έχει προηγουμένως πυροβολήσει έναν εκ των εισβολέων. Θα παραμείνει σε απομόνωση για δεκαετίες, μέχρι την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 2003, εξαντλώντας τα αποθηκευμένα τρόφιμα και στη συνέχεια καλλιεργώντας φασόλια, λαχανικά και μπανάνες στην ταράτσα της ή παγιδεύοντας περιστέρια, πουλερικά της γειτονιάς, ακόμη και έναν πίθηκο. Παρακολουθεί τη ζωή της πόλης από ψηλά, γίνεται μάρτυρας της καθημερινότητας των κατοίκων, της βίας και ποικίλων επεισοδίων, ακούει ραδιόφωνο όσο υπάρχει ηλεκτρικό, χαζεύει ονειροπολώντας τις αλλαγές του καιρού και διαβάζει. Κρατά ημερολόγιο και γράφει ποιήματα για όσο έχει γραφική ύλη, ενώ αργότερα χρησιμοποιεί τους τοίχους του διαμερίσματος για τον ίδιο σκοπό. Ετσι άλλωστε θα συντεθεί αργότερα η ιδιότυπη ζωή της από τον αόρατο αφηγητή.

Ολοκληρωτισμός

Μέσω παράλληλων αφηγήσεων παρακολουθούμε τις πολιτικές εξελίξεις. Εμπλέκονται διάφορα πρόσωπα που έχουν να κάνουν με τα χαμένα διαμάντια του απαχθέντος ζεύγους. Αυτά έχουν στο μεταξύ αποδειχθεί υπαρκτά και συνιστούν έναν από τους κυρίαρχους μηχανισμούς εκδίπλωσης της αφήγησης. Εχουμε λοιπόν τις ιστορίες ενός πορτογάλου καταδρομέα που διεκδικεί τα διαμάντια για να μετατραπεί σε φυγάδα και να ενσωματωθεί σε μια απομονωμένη φυλή κτηνοτρόφων, ενός ιδεολόγου που εξελίσσεται σε πράκτορα της Ασφάλειας, ενός ορφανού χαμινιού που θα ανακαλύψει τη γριά και μισότυφλη πια Λούντο προς το τέλος του βιβλίου διασώζοντάς την, ενός «φραξιονιστή φοιτητή» βασανισμένου από το καθεστώς που μετατρέπεται σε επιχειρηματία με την καπιταλιστική, τρόπος του λέγειν, παλινόρθωση, ενός γάλλου συγγραφέα που εξαφανίζεται μυστηριωδώς, μιας νοσοκόμας που φυγαδεύει κόσμο, ενός μουσικού και άλλων πολλών. Το πολύπλοκο αυτό δίκτυο ηρώων και ονομάτων μπαίνει και βγαίνει από την αφήγηση με ενδιαφέροντα τρόπο, αποκαλύπτοντας τον τρόμο ενός ολοκληρωτισμού αφρικανικής κοπής, τις ιδεολογικές συγκρούσεις, αλλά και γενικότερα την αρπακτική, βίαιη διάσταση της ανθρώπινης φύσης.

Η πορτογαλική λογοτεχνία βρίσκεται τις τελευταίες δεκαετίες σε διαρκή κατάσταση πειραματισμού, σαν να επανανακαλύπτει διαρκώς τον μοντερνισμό. Αυτό ίσως να οφείλεται και στην παρατεταμένη χειμερία νάρκη της περιόδου Σαλαζάρ. Μυθιστορήματα όπως Η μπαλάντα της αμμουδιάς των σκύλων του Ζοζέ Καρντόζο Πίρες (Στοχαστής) ή Το μεγαλείο της Πορτογαλίας του Αντόνιο Λόμπες Αντούνες (Καστανιώτης) είναι έργα – σταθμοί, καθώς καταφέρνουν να επεξεργασθούν σε βάθος τα τραύματα της κατάρρευσης της αυτοκρατορίας, της αποαποικιοποίησης, του επαναπατρισμού εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων από τις αφρικανικές κυρίως κτήσεις και του συνακόλουθου εκσυγχρονισμού της πορτογαλικής κοινωνίας. Στην Αφρική άλλωστε τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα θα έπαιρναν βίαιη μορφή και η αποτίναξη του λευκού ανθρώπου έγινε πρώτη προτεραιότητα. Ενώ Γαλλία και Αγγλία απαγκιστρώθηκαν σχετικά νωρίς από το αποικιοκρατικό βάρος, το πολιτικό και οικονομικό κόστος του οποίου γινόταν δυσβάστακτο μεσούντος του Ψυχρού Πολέμου, οι Πορτογάλοι επέμειναν μέχρι τέλους. Αναλώθηκαν σε ατελέσφορους πολέμους και το κόστος, μεταξύ άλλων σε ανθρώπινες ζωές, υπήρξε τέτοιο που προκλήθηκε η Επανάσταση των Γαριφάλων το 1974, μια εξέγερση κατώτερων κυρίως αξιωματικών, η οποία οδήγησε στην πτώση του σαραντάχρονου καθεστώτος του Σαλαζάρ (σχεδόν ταυτόχρονα με την πτώση της ελληνικής χούντας και του καθεστώτος Φράνκο στην Ισπανία).

Ο Εμφύλιος της Ανγκόλας

Η Αφρική χωρίς φίλτρα

Ιδιαίτερα για όποιον αποφασίσει να εντρυφήσει στα ιστορικά, γεωγραφικά και άλλα συμφραζόμενα, το βιβλίο του Αγκουαλούζα θα αποδειχθεί ιδιαιτέρως απολαυστικό. Σημειωτέον ότι ο εμφύλιος πόλεμος στην πλούσια σε φυσικούς πόρους Ανγκόλα διήρκεσε έως και πολύ μετά την πτώση του σοβιετικού μπλοκ, συνολικά περίπου τέσσερις δεκαετίες. Ωστόσο η παρακολούθηση της αστικής ζωής κατά τη μεταποικιακή εποχή, τα περίπλοκα πραγματολογικά δεδομένα και το πολυσχιδές της αφήγησης ίσως αποθαρρύνουν κάποιους. Ας επιμείνουν και θα ανταμειφθούν. Η ποίηση της καθημερινότητας αναδύεται ανεμπόδιστα, η πραγματική Αφρική ξεπροβάλλει ανάγλυφη και αποεξωτικοποιημένη, η πυκνότητα της δράσης σε πιάνει από τον λαιμό και το τέλος είναι απρόσμενα λυτρωτικό. Επιπροσθέτως το βιβλίο είναι επιδέξια μεταφρασμένο.

Ζοζέ Εντουάρντο Αγκουαλούζα
Γενική θεωρία της λήθης
Μτφ. Μαρία Μπεζαντάκου, εκδ. Opera, 2018, σελ. 192
Τιμή: 13,78 ευρώ