Ο Κάλβος και οι τύχες του Λογγίνου

Στη μελέτη Ο Κάλβος στα ίχνη του «Λογγίνου». Ενας άνθρωπος των γραμμάτων στην Ευρώπη του 19ου αιώνα (Αθήνα: Αντίποδες 2019), η Αγγέλα Γιώτη εξετάζει το έργο του Ανδρέα Κάλβου με ορίζοντα τις νεότερες τύχες του Περί ύψους του Λογγίνου, έλληνα συγγραφέα με ιουδαϊκές και ρωμαϊκές αναφορές που έζησε πιθανότατα τον 1^ο αιώνα μ. Χ., και γενικότερα τις ρητορικές, ποιητικές και αισθητικές μεταλλάξεις της έννοιας του ύψους πριν και κατά την εποχή του ποιητή των Ωδών. Πρόκειται για επανασχεδιασμένη και ενημερωμένη μορφή του πρώτου τμήματος της διδακτορικής διατριβής της (Εκδοχές του υψηλού στη νεοελληνική ποίηση. Ο Κάλβος και η πρόσληψή του, Θεσσαλονίκη 2009) και αποτελεί σημαντική συμβολή στις καλβικές σπουδές.

Ο Κάλβος, ο Λογγίνος και ο «Λογγίνος»

Στη δεύτερη διάλεξή του (30-6-1819) για την ελληνική γλώσσα στο Λονδίνο, τότε που διατύπωσε έμμεσες επικρίσεις κατά της κοραϊκής έκδοσης του Αρχιδάμου του Ισοκράτη και πρότεινε (άγνωστες) «διορθώσεις» στο αρχαίο κείμενο (Πασχάλης, ΤΑ ΝΕΑ, «Βιβλιοδρόμιο», 8-9 Δεκεμβρίου 2018), ο Κάλβος κατήγγειλε τον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα για μεροληψία υπέρ του Δημοσθένη και εις βάρος του Ισοκράτη. Για να αποκαταστήσει τον Ισοκράτη ως ισότιμο του Δημοσθένη, αντιπαρέβαλε τις ρητορικές επιδόσεις τους: «Ο Δημοσθένης ανοίγει με τη βία δρόμο ανάμεσα στο πλήθος, ο Ισοκράτης δημιουργεί χώρο με τη μεγαλοπρεπή παρουσία του·[…] ο Δημοσθένης μπορεί να συγκριθεί με μια τρικυμισμένη θάλασσα, ο Ισοκράτης με γαλήνιο ουρανό […]). Ο Νάσος Βαγενάς («Ο Λογγίνος και η νεοελληνική κριτική», 2009, 2011) εκτίμησε ότι ο Κάλβος είχε υπόψιν του την ανάλογη σύγκριση του Δημοσθένη με τον Κικέρωνα στον Λογγίνο, ο οποίος παρομοιάζει τον πρώτο με κεραυνό που χτυπά απότομα και τον δεύτερο με πυρκαγιά που απλώνεται. Οι συγκρίσεις μοιάζουν ως προς το σχήμα αλλά διαφέρουν στον τύπο και στη ρητορική ουσία τους (πβ. Λογγίνος 1,4 για τον κεραυνό ως εγγενές στοιχείο της υψηγορίας), και έτσι θεωρώ πιθανότερο ότι ο Κάλβος αξιοποίησε κάποια νεότερη, ενδιάμεση πηγή: το 1769 ο μαρκήσιος Giovanni Pindemonte συνέκρινε τον Δημοσθένη με τον Κικέρωνα, περιγράφοντας τον πρώτο ως «εντελώς όμοιο με τη θάλασσα, όταν φουσκώνει τρικυμισμένη και βρυχάται οργισμένη». Διακρίνεται εδώ η μετατόπιση από τον Λογγίνο στον «Λογγίνο».

Οι πέντε πηγές της υψηγορίας που παραθέτει ο Λογγίνος, δηλαδή «τα υψηλά διανοήματα», «το σφοδρό και εμπνευσμένο πάθος», ορισμένα «σχήματα διανοίας και λέξεως», «η ρωμαλέα φρασεολογία» και «η επιβλητική και εξυψωμένη σύνθεση» (για τη μετάφραση των όρων βλ. την έκδοση του Μ. Κοπιδάκη), συνιστούν πολύ γενικές κατηγορίες, συχνά με «ιδιόρρυθμες» εξειδικεύσεις, που δύσκολα θα αποδείκνυαν άμεση εξάρτηση του Κάλβου από το Περί ύψους. Απομένει η αναγωγή στον Λογγίνο μέσω ελληνικών εγχειριδίων ρητορικής (βλ. έμμεσα Κ. Γ. Κασίνης, Η των προσφυών λέξεων εφάρμοσις εις τα πράγματα, Αθήνα 1995), η οποία όμως δεν παράγει βεβαιότητες αλλά περιστασιακούς συνειρμούς. Φρούδες αποδείχτηκαν τέλος οι προσδοκίες που δημιούργησε η πρώτη δημοσίευση (1992) από τον Παναγή Αλιπράντη του μικρού κεφαλαίου «Το ύψος και το ύφος» από τα Μαθήματα Φιλοσοφίας του Κάλβου στην Ιόνιο Ακαδημία (1840-1841).

Πρωτεύον στοιχείο της μελέτης της Α. Γ. είναι η επιστημονική εντιμότητα: πουθενά δεν υποστηρίζει την άμεση εξάρτηση του καλβικού έργου από το Περί ύψους. Οσον αφορά το προαναφερθέν κεφάλαιο των Μαθημάτων Φιλοσοφίας, καταλήγει στο παρακάτω συμπέρασμα: «είδαμε τον αρχικό θησαυρό να μετατρέπεται σε άνθρακα. Λογγίνος δεν υπάρχει […]» (426). Επίσης δεν επιχειρεί άμεση σύνδεση του χωρίου της διάλεξης με το έργο του Κάλβου αλλά το χρησιμοποιεί ως εφαλτήριο για να αναφερθεί στον Κάλβο ως δημόσιο ομιλητή και δάσκαλο και για να ιχνηλατήσει τη σύνδεση της αίσθησης του υψηλού με στοιχεία της φύσης. Τα δεδομένα οδηγούν αβίαστα την Α. Γ. από τον Λογγίνο στις τύχες του Λογγίνου· όπου και πάλι δεν εντοπίζει σχέσεις ευθείας εξάρτησης του Κάλβου από ποιητές και στοχαστές του 18^ου και του 19^ου αιώνα, παρά μόνον εκεί όπου η εξάρτηση έχει ήδη τεκμηριωθεί (π. χ. από τον Φώσκολο). Εν ολίγοις, αντιμετωπίζει τον Κάλβο ως «ένα παράδειγμα» στη συζήτηση για «τα μεγάλα αισθητικά ζητήματα που προβάλλει η ποίηση της εποχής» (421).

Ο Κάλβος και ο Πίνδαρος

Η σύγκριση με τον Πίνδαρο αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς στον προσδιορισμό του καλβικού ύψους. Η Α. Γ. δέχεται ότι δεν υφίσταται διακειμενικός διάλογος του Κάλβου με τον αρχαίο ποιητή (βλ. Πασχάλης, Ο Ανδρέας Κάλβος, η Ιταλία και η αρχαιότητα, Ηράκλειο 2013). Στρέφεται λοιπόν στην έρευνα του πινδαρισμού, o οποίος πριν και κατά την εποχή του Κάλβου αποτελεί «το όχημα μιας μεταφοράς για τη νέα λυρική ποίηση» και υπό την έννοια αυτή ο Κάλβος αποδεικνύεται «βαθύτατα πινδαρικός ποιητής» (120). Ως στοιχεία του πινδαρισμού απαριθμεί την τολμηρή χρήση των γραμματικών και συντακτικών στοιχείων, τη χρήση μυθολογικών μοτίβων παράλληλα με ιστορικά στοιχεία, την αρχετυπική θρησκευτικότητα σε συνδυασμό με τον έντονα πολιτικοποιημένο λόγο, και την υιοθέτηση της ωδής για την πραγμάτευση των θεμάτων της νίκης και της ανθρώπινης θνητότητας. Παρά τις όποιες ενστάσεις για τη σύνθεση και τις παραλείψεις του καταλόγου, το ουσιώδες είναι ότι η Α. Γ. μετατόπισε τη συζήτηση στο πεδίο όπου κατ’ αρχήν πρέπει να γίνεται, δηλαδή στη νεότερη πρόσληψη του Πινδάρου (από τον Ρονσάρ μέχρι τον Γκρέι και τον Φώσκολο). Αν η πρόσληψη φαντάζει επιλεκτική, «αυθαίρετη» και θεματικά ρευστή, αυτό αφορά την ίδια τη φύση της.

Εκτός από τις αρετές της εντιμότητας, της αναμφισβήτητης πρωτοτυπίας και της πολύ καλής βιβλιογραφικής ενημέρωσης, τη μελέτη της Α. Γ. χαρακτηρίζει ο συντονισμός με την πρόοδο στις καλβικές σπουδές. Ετσι συνεξετάζει το ελληνικό με το ιταλικό έργο του Κάλβου και υποδεικνύει νέα σημεία διασταύρωσής τους. Επίσης εστιάζει το ενδιαφέρον της στη δεξίωση των αισθητικών ιδεών στους τόπους της λογοτεχνικής διαμόρφωσης και της συγγραφικής δραστηριότητας του Κάλβου, κυρίως στην Ιταλία αλλά και στην Αγγλία (για την οποία βλ. π.χ. σχετικά με τον παραλληλισμό του Πινδάρου με τον Δαβίδ).

Οι Δαναΐδες και η «Ωδή εις Ιονίους»

Θα κλείσω με δύο ειδικότερα σχόλια. Θεωρώ ιδιαίτερα εμπνευσμένη τη σύνδεση που επιχειρεί η Α. Γ. ανάμεσα στην ιταλική τραγωδία του Κάλβου Δαναΐδες (1818, 1820) μαζί με το πρότυπό της (τον Σαούλ του Αλφιέρι) και το ποίημα «Ελπίς πατρίδος» (1819): από τη μια, η «αθώα ελπίδα» της Υπερμήστρας να μεταπεισθεί ο Δαναός από τη φονική του πρόθεση, η εναπόθεση της ελπίδας στο θείο και η «λανθάνουσα διάθεση» της ηρωίδας να θυσιαστεί· και από την άλλη οι ελπίδες για ελεύθερη πατρίδα, που το ομιλούν πρόσωπο εναποθέτει στο θείο, και η κατακλείδα «θάνατον θέλω». Θα υπενθύμιζα βέβαια ότι η «λύση» της τραγωδίας διαφοροποιεί δραματικά και παραστασιακά τις Δαναΐδες από τον Σαούλ: στον Αλφιέρι ο Σαούλ αυτοκτονεί, ενώ στον Κάλβο η αυλαία πέφτει αφήνοντας επί σκηνής τρία πρόσωπα μετέωρα: την Υπερμήστρα να ικετεύει· τον Λυγκέα να προκαλεί τον Δαναό (1305 «σε ενοχλεί που είμαι ζωντανός;»), ενώ ταυτόχρονα τελεί υπό την επήρεια της θανάσιμης απειλής κατά της αγαπημένης του και της ανάμνησης των σφαγμένων αδελφών του (1288-1290)· και τον Δαναό να ετοιμάζεται να σκοτώσει τη θυγατέρα του. Η δυναμική της συγκεκριμένης σκηνής υπερβαίνει τις διαστάσεις του σκηνικού ευρήματος και θα μπορούσε να επηρεάσει συνολικά το επιχείρημα της Α. Γ.

Και ένα τελευταίο σημείο. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι ο «κεραυνόφορος» Απόλλων της 10^ης στροφής της ιταλικής «Ωδής εις Ιονίους» αποτελεί επινόηση του Κάλβου με ενδεχόμενη πινδαρική αφετηρία. Ομως ο ίδιος ο ποιητής στη σημ. 10 υποδεικνύει ως πηγή του για τις στρ. 10 και 11 τον Παυσανία. Πρόκειται για τις αφηγήσεις που πραγματεύονται την απόκρουση της επίθεσης των Γαλατών του Βρέννου κατά των Δελφών το 278 π. Χ. (1, 4, 4 και 10, 23, 1-10). Αυτή πραγματοποιήθηκε με παρέμβαση του θεού και με τη μορφή υπερφυσικών φαινομένων, που προκάλεσαν πανικό στους Γαλάτες και τους αποδεκάτισαν. Η ποιητική μετάπλαση του Κάλβου μνημονεύει όχι μόνο τους κεραυνούς αλλά και τους πελώριους βράχους, που αποσπάστηκαν από τον Παρνασσό, και την ορμητική θύελλα.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Αγγέλα Γιώτη
Ο Κάλβος στα ίχνη του «Λογγίνου»
Ενας άνθρωπος των γραμμάτων στην Ευρώπη
του 19ου αιώνα
Εκδ. Αντίποδες, 2019, σελ. 459